Աստերոիդների սպեկտրալ դասեր

Սպեկտրալ դաս, աստերոիդների առանձնահատկություններից մեկն է: Ամեն աստերոիդ հատկացվում է այս կամ այն դասին կախված նրա սպեկտրի առանձնահատկություններից, գույնից, ինչպես նաև երբեմն ալբեդոյից: Համարվում է, որ սպեկտրալ դասերը կապված են աստերոիդների մակերևույթի քիմիական բաղադրության հետ: Ոչ մեծ մարմինների համար, որոնց ներքին կառուցվածքը չի տարբերվում մակերևույթից, մակերևույթը և ներքին կազմվածքը ընդունված է համարել համասեռ, այն դեպքում երբ մեծ մարմինների դեպքում, օրինակ՝ (1) Սերես և (4) Վեստա, հայտնի է, որ գոյություն ունի ներքին առանձնահատուկ կառուցվածք:

Ժամանակակից դասակարգում

Ժամանակակից աստերոիդների սպեկտրալ դասակարգումը առաջարկվել է 1975 թվականին Կլարկ Չապմենը, Դևիդ Մորրիսոնը և Բեն Ցելները: Այն ներառում է երեք տիպեր՝ C — մութ ածխածնային մարմիններ, S — քարե (սիլիցիումային) մարմիններ և U այն աստերոիդների համար, որոնք չեն պատկանում C և S դասերին: Հետագայում այս դասակարգումը ընդլայնվեց և ճշգրտվեց:

Այս պահին գոյություն ունեն մի շարք դասակարգումներ, և չնայած այն հանգամանքին, որ նրանք ունեն ինչ-որ նմանություն, որոշ աստերոիդներ տարբեր դասակարգման դեպքում պատկանում են տարբեր դասերի, կապված դասակարգման չափանիշների տարբեր մոտեցումներից: Առավել հաճախ օգտագործվում են երկու դասակարգման տարբերակներ՝ Տոլենի և ՍՄԱՍՍ:

Տոլենի դասակարգում

Տոլենի դասակարգումը առաջարկվել է 1984 թվականին հիմնվելով լայնաշերտ սպեկտրի չափումների (0,31 մկմ-ից մինչև 1,06 մկմ) և ալբեդոյի վրա: Առանձնացվել են աստերոիդների 14 տեսակներ, որոնք հատկացվեցին 3 խմբերի՝

• Ածխածնային աստերոիդների խումբ (C-Խումբ) — Տոլենի դասակարգման մեջ C դասի աստերոիդները միացվում են երեք ավելի փոքրաքանակ խմբերի հետ մեծ ածխածնային աստերոիդների խմբի մեջ: Խումբը ներառում է մութ ածխածնային աստերոիդները, որոնք ունեն շատ ցածր արտացոլման կարողություն: Այս խմբին են պատկանում բոլոր հայտնի աստերոիդների 75%:
  • Դաս C ((10) Հիգեյա) — այս դասին են պատկանում տիպիկ աստերոիդների մեծ մասը և ամբողջ աստերոիդների մինչև 75 %:
  • Դաս B ((2) Պալաս)
  • Դաս F ((704) Ինտերամնիա)
  • Դաս G (Սերես)
• Սիլիցիումային աստերոիդների խումբ (S-Խումբ) — ներառում է սիլիցիումային (քարե) աստերոիդները: Այս դասին պատկանում են աստերոիդների ընդհանուր քանակի 17 %:
  • Դաս S ((15) Էվնոմիա, (3) Ջունո)
• Մետաղե աստերոիդների խումբ (X-Խումբ) — այս խմբի մեջ են ներառված նման սպեկտրներով, սակայն տարբեր կազմությամբ մի քանի դասեր: Այս խմբի մարմինները պարունակում են մեծ քանակով մետաղներ: Սա ամենափոքրաթիվ խումբն է:
  • Դաս M ((16) Փսիքե) — այս դասին են պատկանում այս խմբի տիպիկ ներկայացուցիչների մեծ մասը:
  • Դաս E ((44) Նիսա, (55) Պանդորա) — տարբերվում է M դասից բարձր ալբեդոյով:
  • Դաս P ((259) Ալետեյա, (190) Իսմենա; (324) Բամբերգա) — տարբերվում է M դասից ցածր ալբեդոյով:

Ինչպես նաև գոյություն ունեն մի քանի փոքր դասեր՝

• Դաս A ((446) Էտերնիտաս)
• Դաս D ((624) Հեկտոր)
• Դաս J ((3869) Նորտոն)
• Դաս Q ((1862) Ապոլոն)
• Դաս R ((349) Դեմբովսկա)
• Դաս T ((96) Էգլա)
• Դաս V ((4) Վեստա)

Երբեմն աստերոիդները դասում են խառը դասերի, օրինակ՝ CG, երբ նրանց հատկանիշները համընկնում են տարբեր դասերի հետ:

ՍՄԱՍՍ դասակարգում

Սա համեմատաբար նոր դասակարգման մեթոդ է, որը առաջարկվել է 2002 թվականին Շելտե Բասի և Ռիչարդ Բինզելի կողմից հիմնվելով «Հիմնական աստերոիդների գոտու փոքր աստերոիդների սպեկտրալ հետազոտություններ» (SMASS) ծրագրի արդյունքների վրա, հետազոտելով 1447 աստերոիդներ: Այս սպեկտրալ ուսումնասիրությունը կատարվեց ավելի նեղ ալիքի երկարությունների վրա և թույլ տվեց գտնել բազմաթիվ նոր առանձնահատկություններ: Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունները կատարվում էին փոքր ալիքի երկարությունների միջակայքում (0,44 մկմ-ից մինչև 0,92 մկմ), ընդ որում հաշվի չի առնվել աստերոիդների ալբեդոն: Նոր դասակարգումը ստեղծվել է այնպես, որպեսզի առավելապես պահպանվի կապը Տոլենի դասակարգման հետ, արդյունքում աստերոիդները բաժանվեցին 24 դասի: Ընդ որում աստերոիդների մեծամասնությունը բաժանվեց երեք հիմնական դասերի (C, S և X), իսկ մնացածը դասվեցին ավելի փոքրերին՝

• Ածխածնային աստերոիդների խումբ (C-Խումբ), ածխածնային մարմիններ, ներառում է հետևյալ դասերը՝
  • Դաս B համապատասխանում է Տոլենի դասակարգման B և F դասերին
  • Հիմնական դաս է հանդիսանում աստերոիդների С դասը, որը ունի առավել հատկանշային սպեկտրները այս խմբի համար
  • Աստերոիդների դասեր Cg, Ch և Cgh համապատասխանում են Տոլենի դասակարգման G դասին
  • Ch դասին պատկանում են աստերոիդներ, որոնք ունեն կլանում ալիքի 0,7 մկմ երկարության վրա
  • Cb դասին պատկանում են աստերոիդների, որոնք համապատասխանում են С և В դասերի միջանկյալ անցումային դասին ՍՄԱՍՍ դասակարգման մեջ
• Սիլիցիումային աստերոիդների խումբ (S-Խումբ), սիլիկատային (քարե) աստերոիդներ, ներառում է հետևյալ դասերը՝
  • Դաս A
  • Դաս K ((181) Էվքարիդե, (221) Էոս)
  • Դաս L ((83) Բեատրիս)
  • Դաս Q
  • Դաս R
  • Հիմնական դաս են հանդիսանում S դասի աստերոիդները, որոնք ունեն առավել հատկանշային սպեկտրներ այս խմբի համար
  • Sa, Sk, Sl, Sq և Sr դասերը, որոնց մեջ են մտնում այն մարմինները, որոնք զբաղեցնում են անցումային դիրք S դասի և A, K, L, Q և R դասերի միջև համապատասխանաբար
• Մետաղական աստերոիդների խումբ (X-Խումբ), աստերոիդներ, որոնք պարունակում են մեծ քանակությամբ մետաղներ, ներառում է հետևյալ դասերը՝
  • Հիմնական դաս է համարվում X դասը, որը ունի առավել հատկանշական սպեկտրները այս խմբի համար
  • Xe դասի աստերոիդները ունեն սպեկտրում չափավոր լայն կլանման շերտ ալիքի 0,49 մկմ երկարության վրա, որը ցույց է տալիս պիրրոտինի (FeS) առկայությունը: Այս դաը մոտավորապես համապատասխանում է Տոլենի դասակարգման E դասին:
  • Xc և Xk աստերոիդների դասերը ունեն բավականին լայն մաքսիմում ալիքի 0,55 — 0,8 մկմ երկարությունների միջակայքում, որը պայմանավորված է այս ալիքի երկարությունների վրա բարձր արտացոլումով: Այս սպեկտրները զբաղեցնում են միջանկյալ դիրք X, C և K դասերի սպեկտրների միջև:

Բացի Xe դասի, այլևս գոյություն չունի համապատասխանություն ՍՄԱՍՍ և Տոլենի դասակարգման M, E և P դասերի միջև: ՍՄԱՍՍ դասակարգման մետաղական աստերոիդների բոլոր մյուս դասերը զբաղեցնում են միջանկյալ դիրքեր M, E և P դասերի միջև:

• Դաս D
• Դաս J
• Դաս Ld՝ աստերոիդների նոր ենթադաս, ավելի առանձնահատուկ սպեկտրալ հատկանիշներով, քան ունեն L դասի աստերոիդները
• Դաս O ((3628) Բոժնեմցովա)
• Դաս T
• Դաս V

Մերձերկրային տարածության մեջ որոծ աստերոիդներ ունեն սպեկտրներ, որոնք չափազանց տարբերվում են ՍՄԱՍՍ դասակարգման ցանկացած դասից: Հավանաբար, սա պայմանավորված է նրանով, որ այս մարմինները շատ ավելի փոքր են հիմնական աստերոիդների գոտում հայտնաբերված մարմիններից, և նրանց մակերևույթը կարող է լինել ավելի երիտասարդ և ավելի քիչ փոփոխված տարբեր ազդեցություններից, կամ կազմված է ավելի պարզ միներալներից:

Դասակարգման ապագան

Հետագա հետազոտությունների արդյունքում այս դասակարգումները կփոփոխվեն: Այս պահին, ամեն դեպքում սպեկտրալ դասակարգումները, որոնք հիմնված են 1990-ների կատարված սպեկտրային ուսումնասիրությունների վրա, դեռևս համարվում են որպես ստանդարտ: Գիտնականները մինչև այժմ չեն կարողացել գալ ընդհանուր հայտարարի առավել ճշգրիտ դասակարգման մասին, որը մեծ մասով պայմանավորված է մեծ քանակով աստերոիդների մասին տվյալների ստացման բարդությունով: Այս պահին միանշանակ առանձնացված են 3 հիմնական աստերոիդների դասեր, նրանց քիմիական բաղադրության հիման վրա՝

• Դաս C՝ աստերոիդներ, որոնք ունեն ածխածնի բարձր պարունակություն
• Դաս S՝ աստերոիդներ, որոնք հիմնականում կազմված են քարից
• Դաս M՝ աստերոիդներ, որոնք ունեն մետաղների բարձր պարունակություն

Տես նաև

• Աստերոիդների ընտանիքներ
• Աստերոիդների արդյունաբերական օգտագործում
• Աստերոիդների ցանկ
• Աստերոիդների գոտի

Գրականություն

1. C. R. Chapman, D. Morrison, and B. Zellner Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry, Icarus, Vol. 25, pp. 104 (1975).
2. D. J. Tholen Asteroid taxonomic classifications in Asteroids II, pp. 1139-1150, University of Arizona Press (1989).
3. S. J. Bus, F. Vilas, and M. A. Barucci Visible-wavelength spectroscopy of asteroids in Asteroids III, pp. 169, University of Arizona Press (2002).
4. S. J. Bus and R. P. Binzel Phase II of the Small Main-belt Asteroid Spectroscopy Survey: A feature-based taxonomy, Icarus, Vol. 158, pp. 146 (2002).

Արտաքին հղումներ

• Աստերոիդների տեսակներ