Անաֆիլաքսիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Անաֆիլաքսիա
Դասակարգում և լրացուցիչ տվյալներ

Անաֆիլաքսիայով տառապող տղա, ով չի կարողանում բացել աչքերը։ Ռեակցիան առաջացել է ալերգենի ազդեցությունից։
ՀՄԴ-10 T78.2
ՀՄԴ-9 995.0
Հիվանդությունների բազա 29153
MedlinePlus 000844
eMedicine med/128
MeSH D000707

Անաֆիլաքսիա (գերզգայնություն), ալերգիական հակազդեցություն, որն առաջանում է որոշ նյութեր՝ ալերգեններ կրկնակի անգամ օրգանիզմ ներարկելիս: Սկզբնական շրջանում զարգանում է արագ և կարող է հանգեցնել մահվան։[1] Բնորոշ ախտանիշերից են քորվող ցանը, կոկորդի այտուցը և ցածր արյան ճնշումը։ Ամենատարածված պատճառներից են՝ միջատների խայթոցները, սննդամթերքը և դեղորայքը։

Անաֆիլաքսիայի ախտածագումնաբանական հիմքում ընկած է որոշ տեսակների արյան սպիտակ բջիջներից միջնորդանյութերի (մեդիատորներ) արտազատումը, որն առաջանում է իմունոլոգիական կամ ոչ իմունոլոգիական մեխանիզմների դրդմամբ։ Այն ախտորոշվում է առկա ախտանիշների և նշանների հիման վրա։ Առաջնային բուժումը էպինեֆրինի ներարկումն է, իսկ մնացած միջոցառումները համարվում են ածանցյալ։

Գնահատումները ցույց են տալիս, որ աշխարհի բնակչության 0.05–2%-ը իրենց կյանքի որոշակի շրջանում ունենում են անաֆիլաքսիա, և այդ ցուցանիշները, ըստ ամենայնի, աճում են։ Տերմինն առաջացել է հուն.՝ ἀνά` հակառակ և հուն.՝ φύλαξις` պաշտպանություն բառերից։

Տեսակներ[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիան կարող է լինել ընդհանուր կամ տեղային: Առավել արտահայտված ընդհանուր հակազդեցությունը կոչվում է անաֆիլաքսային շոկ: Անաֆիլաքսիայի տարբեր դրսևորումներ առաջանում են դեղանյութերը, սննդամթերքները կրկնակի անգամ օրգանիզմ ներմուծելիս, եթե առաջին անգամ դրանց (ալերգենների) նկատմամբ առաջացել էր գերզգայնացում: Վերջինս առաջանում է նաև մեղուների, կրետների, իշամեղուների խայթոցներից: Անաֆիլաքսային շոկի հիմնական դրսևորումներից են շնչառության կտրուկ դժվարացումը և արյան ճնշման անկումը, երբեմն՝ գիտակցության կորուստը: Հիվանդին անհրաժեշտ է անհետաձգելի բժշկական օգնություն:[2]

Նշաններ և ախտանիշներ[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիայի նշանները և ախտանիշերը:

Անաֆիլաքսիան սովորաբար դրսևորվում է տարբեր ախտանիշների տեսքով՝ րոպեների և ժամերի ընթացքում,[3][4] որոնք ի հայտ են գալիս միջինը 5-ից 30 րոպեների ընթացքում, եթե հիվանդության առաջացման պատճառը ներերակային է և 2  ժամից, եթե այն առաջացել է սննդամթերքից։[5][6] Հիվանդության պատճառով սովորաբար ախտահարվում է մաշկը (80–90%), շնչառական օրգանները (70%), ստամոքսաղիքային (30–45%), սրտանոթային (10–45%) և կենտրոնական նյարդային համակարգերը, (10–15%)․[4] ընդ որում հիվանդությունը սովորաբար ներառում է վերը նշվածներից երկուսը կամ ավելին։[7]

Մաշկային[խմբագրել]

Եղնջացան և կարմրություն անաֆիլաքսիայով հիվանդի մեջքին

Բնորոշ են հետևյալ ախտանիշները՝ տարածուն եղնջացան, քոր, կարմրություն կամ շրթունքների այտուց։[8] Հիվանդները, որոնց մոտ առկա է այտուցի կամ անգիո-նյարդային այտուցի ախտանիշ, գանգատվում են ավելի շատ մաշկի այրման զգացողությունից, քան քորից։[5] Լեզվի կամ կոկորդի այտուցը դրսևորվում է անաֆիլաքսիայի 20% դեպքերում։[9] Այլ բնորոշ նշանները ներառում են արտադրություն քթից և շաղկապենու բորբոքում։[10] Մաշկի վրա կարող է առաջանալ կապտավուն երանգ՝ թթվածնի անբավարարության պատճառով։[10]

Շնչառական[խմբագրել]

Հնարավոր շնչառական ախտանիշները և նշանները հետևյալն են՝ օդի անբավարարություն, խզզոցներ կամ սուլող շնչառություն։[8] Խզզոցով շնչառության պատճառը սովորաբար բրոնխային մկանների կծկումներն են,[6] իսկ սուլող շնչառությունը պայմանավորված է այտուցի հետևանքով վերին շնչուղիների խցանմամբ։[10] Կարող է դրսևորվել նաև խռպոտություն, կուլ տալու ժամանակ ցավ կամ հազ։[5]

Սրտային[խմբագրել]

Կարող է առաջանալ պսակաձև զարկերակի ջղակծկում, որը կարող է հանգեցնել սրտամկանի ինֆարկտի, առիթմիայի կամ սրտի ընդհատման։[4][7] Պսակաձև զարկերակի հիվանդություն ունեցողների մոտ ավելի մեծ է անաֆիլաքսիայի հետևանքով սրտային հիվանդությունների առաջացման ռիսկը։[6] Պսակաձև զարկերակի ջղակծկումը պայմանավորված է սրտի մեջ հիստամին արտազատող բջիջների առկայությամբ։[6] Չնայած սրտի արագազարկությունը, որն առաջանում է արյան ցածր ճնշման հետևանքով, առավել տարածված է,[10] սակայն 10% դեպքերում արձանագրվել է Բեցոլդ-Յարիշի ռեֆլեքս, որի դեպքում սրտի դանդաղազարկությունը պայմանավորված է արյան ցածր ճնշմամբ։[10] Արյան ճնշման անկումը կամ շոկը (տարածուն կամ կարդիոգեն), կարող են հանգեցնել գլխապտույտի կամ գիտակցության կորստի։[6] Հազվադեպ դեպքերում միայն արյան ցածր ճնշումը կարող է լինել անաֆիլաքսիայի միակ նշանը։[9]

Այլ[խմբագրել]

Ստամոքսաղիքային ախտանիշերից են կծկանքային որովայնային ցավը, փորլուծը և փսխումը։[8] Կարող է առաջ գալ գիտակցության խառնաշփոթություն, մեզը պահելու անկարողություն կամ կոնքային ցավ՝ նման արգանդի կծկումային ցավերին։[8][10] Ուղեղում արյան անոթների լայնացումը կարող է առաջացնել գլխացավեր։[5] Բնորոշ են նաև անհանգստության կամ «ապագայի նկատմամբ անբացատրելի տագնապի» զգացումներ։[7]

Պատճառները[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիա կարող է առաջանալ գրեթե ցանկացած օտար մարմնի ներթափանցման հետևանքով։[11] Ամենատարածված պատճառներից են՝ միջատների խայթոցների հետևանքով օրգանիզմ ներթափանցած թույնը, սննդամթերքը և դեղորայքը։[12][13] Երեխաների և երիտասարդների մոտ ամենատարածված պատճառը հանդիսանում է սննդամթերքը, իսկ չափահաս անձանց մոտ՝ դեղորայքը և միջատների խայթոցները։[7] Առավել քիչ տարածված դրդապատճառներից են ֆիզիկական, կենսաբանական գործոնները, ինչպես օրինակ՝ սերմնահեղուկը, լատեքսը, հորմոնային փոփոխությունները, սննդային հավելումները, ինչպես օրինակ՝ նատրիումի գլուտամատը, սննդային ներկերը և մաշկային քսուք-դեղամիջոցները։[10] Ֆիզիկական գործոնները, օրինակ՝ վարժությունները (հայտնի է որպես վարժություններից առաջացող անաֆիլաքսիա) կամ ջերմաստիճանը (շոգ կամ ցուրտ) նույնպես կարող են դրդապատճառներ հանդիսանալ՝ պայմանավորված պարարտ բջիջների (լաբրոցիդներ) վրա իրենց ունեցած ուղղակի ազդեցությամբ։ [7][14] Վարժությունների հետևանքով առաջացած հիվանդությունը սովորաբար ուղեկցված է լինում որոշակի սննդամթերքի ընդունումով։[5] Անզգայացման ժամանակ հիմնական պատճառներ են դառնում նյարդամկանային պարփակիչ դեղանյութերը, հակաբիոտիկները և լատեքսը։[15] 32 - 50% դեպքերում պատճառը մնում է անհայտ, որը կոչվում է իդիոպաթիկ անաֆիլաքսիա։[16]

Սնունդ[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիա կարող է առաջանալ բազմաթիվ սննդամթերքներից. այն կարող է դրսևորվել առաջին անգամ ընդունելուց հետո։[12] Հիվանդության պատճառ հանդիսացող սննդամթերքները տարբեր են աշխարհի տարբեր մասերում։ Արևմուտքում գերակա պատճառներ են հանդիսանում պիստակի, ցորենի, պնդուկի, խեցեմորթների, ձկան, կաթի և ձվի ընդունումը և ներգործությունը։[4][7] Մերձավոր Արևելքում տարածված պատճառ է քնջութը, իսկ Ասիայում անաֆիլաքսիայի առաջացման աղբյուր կարող են հանդիսանալ բրինձը և սիսեռը։[7] Հիվանդությունը սովորաբար ավելի ծանր ընթացք է ունենում այն ժամանակ, երբ հիվանդն ընդունել է ալերգենը,[12] չնայած որոշ մարդկանց մոտ կարող է ուժեղ հակազդեցություն առաջանալ միայն հպումից։ Երեխաների մոտ սննդի նկատմամբ ալերգիան կարող է անցնել տարիքի հետ։ Կաթից կամ ձվից անաֆիլաքսիա ստացող երեխաների 80%-ը, և միայն պիստակի հանդեպ ալերգիկ երեխաների 20%-ը մինչև 16 տարեկան դառնալը արդեն կարողանում են ընդունել այդ սննդամթերքները։[11]

Դեղորայք[խմբագրել]

Ցանկացած դեղամիջոց կարող է անաֆիլաքսիայի պատճառ դառնալ։ Դրանցից ամենատարածվածներն են բետա-լակտամային հակաբիոտիկները, (ինչպես օրինակ՝ պենիցիլինը), որին հաջորդել է ասպիրինը և ՈՍՀԲԴ-ները` ոչ ստերոիդային հակաբորբոքային դեղամիջոցներ:[4][17] Մնացած հակաբիոտիկներն ավելի հազվադեպ են ալերգիկ ազդեցություն ունենում, և ՈՍՀԲԴ-ների նկատմամբ հակազդեցությունը կախված է կոնկրետ դեղամիջոցից, այսինքն` եթե հիվանդը ալերգիկ է մի ՈՍՀԲԴ-ի նկատմամբ, ապա, ամենայն հավանականությամբ, կարող է ընդունել մեկ այլ ՈՍՀԲԴ։[17] Այլ տարածված միջոցների թվին են պատկանում քիմիոթերապիան, պատվաստանյութերը, պրոտամինը և բուսական պատվաստուկները։[7][17] Որոշ դեղամիջոցներ (այդ թվում վանկոմիցին, մորֆին,ռենտգենոկոնտրաստ նյութեր) դառնում են անաֆիլաքսիայի պատճառ՝ ուղղակիորեն առաջացնելով պարարտ բջիջների ապահատիկավորում։[12]

Կոնկրետ դեղամիջոցի նկատմամբ հակազդեցությունը մասամբ պայմանավորված է դրա օգտագործման հաճախականությամբ, իսկ մասամբ՝ դրան բնորոշ հատկություններով։[18] Պենիցիլինները կամ ցեֆալոսպորինները անաֆիլաքսիա են հարուցում, միայն երբ դրանք օրգանիզմի մեջ կապակցվում են սպիտակուցներին, և որոշ դեղամիջոցներ ավելի հեշտությամբ են կապակցվում, քան մյուսները։[5] Պենիցիլինի նկատմամբ անաֆիլաքսիա է առաջանում 2000-ից 10000 բուժման դեպքերում, իսկ մահվան պատճառ դառնում 50000-ից պակաս դեպքերում։[5] Ասպիրինի և ՈՍՀԲԴ-ների նկատմամբ անաֆիլաքսիա է առաջանում 50000-ից մոտավորապես մեկ դեպքում։[5] Եթե օրգանիզմը հակազդեցություն է ցուցաբերում պենիցիլինների նկատմամբ, ապա հավանակությունը, որ այն կհակազդի նաև ցեֆալոսպորիններին ավելի մեծ է, բայց չնայած դրան՝ պակաս քան 1000-ից 1 դեպքում։[5] Նախկինում ռենտգենոկոնտրաստ նյութերը հանգեցնում էին հակազդեցության 1% դեպքերում, սակայն նոր ցածր օսմոտիկ նյութերը հակազդեցություն են առաջացնում 0.04% դեպքերում։[18]

Թունավորում[խմբագրել]

Որոշ խայթող միջատներից, ինչպես օրինակ՝ Թաղանթաթևավորներ (մեղուներ և իշամեղուներ) կամ Triatominae ընտանիքի միջատներ, օրգանիզմ ներթափանցած թույնը կարող է անաֆիլաքսիա հարուցել դրա նկատմամբ զգայուն անձանց մոտ։[4][19] Նախկինում ունեցած ընդհանուր հակազդեցությունները, որոնք իրենցից ներկայացնում են ավելին, քան խայթոցի տեղանքում տեղային հակազդեցությունը, ռիսկային գործոն են հանդիսանում հետագա անաֆիլաքսիայի համար.[20][21] այնուամենայնիվ, հիվանդությունից մահվան դեպքերի կեսը նախկինում չեն ունեցել ընդհանուր օրգանիզմի հակազդեցություն։[22]

Ռիսկի գործոններ[խմբագրել]

Ատոպիկ այնպիսի հիվանդություններ ունեցող անձինք, ինչպիսիք են ասթման, էկզեման կամ ալերգիկ ռինիտը, անաֆիլաքսիայով հիվանդացության ավելի բարձր հավանականություն ունեն, որի ծագման պատճառը սնունդը, լատեքսը և ռենտգենոկոնտրաստն է, սակայն ոչ ներարկված դեղորայքը կամ խայթոցները։[7][12] Երեխաների շրջանում կատարված մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ նրանց 60%-ը նախկինում ունեցել է ատոպիկ հիվանդություններ, իսկ անաֆիլաքսիայի պատճառով մահվան դեպքերի 90%-ը ունեցել են ասթմա։[12] Մատոցիտոզ հիվանդություն կամ բարձր սոցիալ-տնտեսական կարգավիճակ ունեցողները հիվանդության զարգացման ավելի շատ հավանականություն ունեն։ [7][12] Որքան ավելի շատ ժամանակ է անցել տվյալ միջոցն ընդունելուց հետո, այնքան ավելի քիչ է հավանականությունը։[5]

Ախտածագում[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիան ուժեղ ալերգիկ հակազդեցություն է, որն արագ է դրսևորվում և ազդում է բազմաթիվ օրգանական համակարգերի վրա։[1][23] Դրա առաջացման պատճառը պարարտ և բազոֆիլ բջիջներից բորբոքային միջնորդանյութերի և ցիտոկինների արտադրումն է, սովորաբար իմունաբանական հակազդեցության, սակայն երբեմն նաև ոչ իմունաբանական մեխանիզմների պատճառով։[23]

Իմունաբանական ախտածագում[խմբագրել]

Իմունաբանական մեխանիզմի դեպքում իմունոգլոբուլին E-ն (IgE) կապվում է անտիգենների հետ (օրգանիզմի համար օտար նյութեր, որոնք առաջացնում են ալերգիկ ռեակցիա)։ Անտիգենին կապակցված IgE-ն այնուհետև ակտիվացնում է FcεRI ընկալիչները պարարտ բջիջների և բազոֆիլների վրա։ Այն հանգեցնում է բորբոքային միջնորդանյութերի արտազատման, ինչպիսին է օրինակ՝ հիստամինը։ Այս միջնորդանյութերն այնուհետև ուժեղացնում են բրոնխային հարթ մկանների կծկանքը, առաջացնում են մազանոթների լայնացում, շատացնում են արյան հոսքը անոթներից և հանգեցնում սրտի մկանների կծկման խանգարման։[5][23] Առկա է նաև այլ իմունաբանական մեխանիզմ, որը կապված չէ IgE-ի հետ, սակայն հայտնի չէ, թե արդյոք այն տեղի է ունենում նաև մարդկային օրգանիզմում։[23]

Ոչ իմունաբանական ախտածագում[խմբագրել]

Ոչ իմունաբանական մեխանիզմները ներառում են այնպիսի նյութեր, որոնք ուղղակիորեն առաջացնում են պարարտ բջիջների և բազոֆիլների ապահատիկավորում (դեգրանուլացիա[23] Դրանք ներառում են բազմատեսակ գործոններ, ինչպես օրինակ՝ կոնտրաստ նյութ, օփիոիդներ, ջերմաստիճան (տաք կամ սառը) և տատանումներ։[14][23]

Ախտորոշում[խմբագրել]

Անաֆիլաքսիան ախտորոշվում է կլինիկական ախտանիշերի հիման վրա։[7] Եթե որևէ ալերգենի ազդեցությամբ րոպեների կամ ժամերի ընթացքում առաջացել են ներքոհիշյալ երեք ախտանիշները, ապա առկա է անաֆիլաքսիայի բարձր հավանականություն։[7]

  • Եթե ախտահարվել է մաշկը կամ լորձաթաղանթը, որն ուղեկցվում է շնչական դժվարություններով կամ ցածր արյան ճնշմամբ
  • Հետևյալ ախտանիշներից երկուսը կամ ավելին.
    • Մաշկի կամ լորձաթաղանթի ախտահարում
    • Շնչառական դժվարություններ
    • Արյան ցածր ճնշում
    • Ստամոքսաղիքային ախտանշաններ
  • Արյան ցածր ճնշում՝ հայտնի ալերգենի ազդեցությանը ենթարկվելուց հետո

Հիվանդության սուր նոպայի ժամանակ, տրիպտազ կամ հիստամին (արտազատված պարարտ բջիջներից) հայտնաբերելու նպատակով կատարվող արյան անալիզները կարող են արդյունավետ լինել անաֆիլաքսիայի ախտորոշման համար, եթե դրա առաջացման պատճառը միջատների խայթոցներն են կամ դեղորայքը։ [7] Սակայն այդ անալիզների արդյունավետությունը սահմանափակ է այն դեպքում, երբ պատճառը սննդամթերքն է կամ եթե հիվանդը նորմալ արյան ճնշում ունի[7], և դրանք առանձնահատուկ չեն ախտորոշման համար։[11]

Կանխարգելում[խմբագրել]

Կանխարգելման նպատակով պետք է սահմանափակել առանց բժշկի նշանակման դեղանյութերի ընդունումը, որոնց օգտագործումը հաճախ հանգեցնում է օրգանիզմի գերզգայնացման: Բժշկին պետք է անպայման տեղյակ պահել ալերգիական հակազդեցությունների (այտուց, եղնջացան և այլն) մասին, որոնք նախկինում առաջացել էին դեղանյութեր օգտագործելիս: Անհրաժեշտ է խուսափել սննդային ալերգիա առաջացնող սննդամթերքից:[2]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. 1,0 1,1 Tintinalli, Judith E. (2010)։ Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide (Emergency Medicine (Tintinalli))։ New York: McGraw-Hill Companies, 177–182։ ISBN 0-07-148480-9։ 
  2. 2,0 2,1 Հ․ Այվազյան «Հանրամատչելի բժշկական հանրագիտարան», Երևան, 2001թ
  3. Oswalt ML, Kemp SF (May 2007). «Anaphylaxis: office management and prevention». Immunol Allergy Clin North Am 27 (2): 177–91, vi. doi:10.1016/j.iac.2007.03.004. PMID 17493497. "Clinically, anaphylaxis is considered likely to be present if any one of three criteria is satisfied within minutes to hours". 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Simons FE (October 2009). «Anaphylaxis: Recent advances in assessment and treatment». The Journal of Allergy and Clinical Immunology 124 (4): 625–36; quiz 637–8. doi:10.1016/j.jaci.2009.08.025. PMID 19815109. https://secure.muhealth.org/~ed/students/articles/JAClinImmun_124_p0625.pdf. 
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 Marx, John (2010)։ Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition։ Philadelphia, PA: Mosby/Elsevier, 15111528։ ISBN 978-0-323-05472-0։ 
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Triggiani, M; Patella, V; Staiano, RI; Granata, F; Marone, G (September 2008). «Allergy and the cardiovascular system». Clinical and experimental immunology 153 Suppl 1 (s1): 7–11. doi:10.1111/j.1365-2249.2008.03714.x. PMID 18721322. PMC 2515352. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2515352/?tool=pubmed. 
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 Simons, FE; World Allergy, Organization (May 2010). «World Allergy Organization survey on global availability of essentials for the assessment and management of anaphylaxis by allergy-immunology specialists in health care settings». Annals of Allergy, Asthma & Immunology 104 (5): 405–12. doi:10.1016/j.anai.2010.01.023. PMID 20486330. http://www.csaci.ca/include/files/WAO_Anaphylaxis_Guidelines_2011.pdf. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Sampson HA, Muñoz-Furlong A, Campbell RL, et al. (February 2006). «Second symposium on the definition and management of anaphylaxis: summary report—Second National Institute of Allergy and Infectious Disease/Food Allergy and Anaphylaxis Network symposium». J. Allergy Clin. Immunol. 117 (2): 391–7. doi:10.1016/j.jaci.2005.12.1303. PMID 16461139. 
  9. 9,0 9,1 Limsuwan, T; Demoly, P (July 2010). «Acute symptoms of drug hypersensitivity (urticaria, angioedema, anaphylaxis, anaphylactic shock)». The Medical clinics of North America 94 (4): 691–710, x. doi:10.1016/j.mcna.2010.03.007. PMID 20609858. http://smschile.cl/documentos/cursos2010/MedicalClinicsNorthAmerica/Acute%20Symptoms%20of%20Drug%20Hypersensitivity%20(Urticaria,%20Angioedema,%20Anaphylaxis,%20Anaphylactic%20Shock).pdf. 
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 Brown, SG; Mullins, RJ, Gold, MS (2006 Sep 4). «Anaphylaxis: diagnosis and management.». The Medical journal of Australia 185 (5): 283–9. PMID 16948628. 
  11. 11,0 11,1 11,2 Boden, SR; Wesley Burks, A (July 2011). «Anaphylaxis: a history with emphasis on food allergy». Immunological reviews 242 (1): 247–57. doi:10.1111/j.1600-065X.2011.01028.x. PMID 21682750. 
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Lee, JK; Vadas, P (July 2011). «Anaphylaxis: mechanisms and management». Clinical and experimental allergy : journal of the British Society for Allergy and Clinical Immunology 41 (7): 923–38. doi:10.1111/j.1365-2222.2011.03779.x. PMID 21668816. 
  13. Worm, M (2010). «Epidemiology of anaphylaxis.». Chemical immunology and allergy 95: 12–21. doi:10.1159/000315935. PMID 20519879. 
  14. 14,0 14,1 editors, Marianne Gausche-Hill, Susan Fuchs, Loren Yamamoto, (2007)։ The pediatric emergency medicine resource, Rev. 4. ed., Sudbury, Mass.: Jones & Bartlett, 69։ ISBN 978-0-7637-4414-4։ 
  15. Dewachter, P; Mouton-Faivre, C, Emala, CW (2009 Nov). «Anaphylaxis and anesthesia: controversies and new insights.». Anesthesiology 111 (5): 1141–50. doi:10.1097/ALN.0b013e3181bbd443. PMID 19858877. 
  16. editor, Mariana C. Castells, (2010)։ Anaphylaxis and hypersensitivity reactions։ New York: Humana Press, 223։ ISBN 978-1-60327-950-5։ 
  17. 17,0 17,1 17,2 Volcheck, Gerald W. (2009)։ Clinical allergy : diagnosis and management։ Totowa, N.J.: Humana Press, 442։ ISBN 978-1-58829-616-0։ 
  18. 18,0 18,1 Drain, KL; Volcheck, GW (2001). «Preventing and managing drug-induced anaphylaxis.». Drug safety : an international journal of medical toxicology and drug experience 24 (11): 843–53. PMID 11665871. 
  19. Klotz, JH; Dorn, PL, Logan, JL, Stevens, L, Pinnas, JL, Schmidt, JO, Klotz, SA (2010 Jun 15). «"Kissing bugs": potential disease vectors and cause of anaphylaxis.». Clinical infectious diseases : an official publication of the Infectious Diseases Society of America 50 (12): 1629–34. doi:10.1086/652769. PMID 20462351. 
  20. Bilò, MB (2011 Jul). «Anaphylaxis caused by Hymenoptera stings: from epidemiology to treatment.». Allergy 66 Suppl 95: 35–7. doi:10.1111/j.1398-9995.2011.02630.x. PMID 21668850. 
  21. Cox, L; Larenas-Linnemann, D, Lockey, RF, Passalacqua, G (2010 Mar). «Speaking the same language: The World Allergy Organization Subcutaneous Immunotherapy Systemic Reaction Grading System.». The Journal of allergy and clinical immunology 125 (3): 569–74, 574.e1-574.e7. doi:10.1016/j.jaci.2009.10.060. PMID 20144472. 
  22. Bilò, BM; Bonifazi, F (2008 Aug). «Epidemiology of insect-venom anaphylaxis.». Current opinion in allergy and clinical immunology 8 (4): 330–7. doi:10.1097/ACI.0b013e32830638c5. PMID 18596590. 
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 Khan, BQ; Kemp, SF (2011 Aug). «Pathophysiology of anaphylaxis.». Current opinion in allergy and clinical immunology 11 (4): 319–25. doi:10.1097/ACI.0b013e3283481ab6. PMID 21659865. 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]