Այսպես խոսեց Զրադաշտը

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գրքի առաջին հրատարակության շապիկը

Այսպես խոսեց Զրադաշտը. Գիրք ամենքի և ոչ ոքի համար[1] (գերմ.՝ Also sprach Zarathustra. Ein Buch für Alle und Keinen, 1883 - 1891), Ֆրիդրիխ Նիցշեի փիլիսոփայական վեպ, առաջին անգամ լույս է տեսել 1885թ։

Գիրքը բաղկացած է չորս մասից։ Առաջինը լույս է տեսել 1883 թ.-ին, երկրորդը և երրորդը՝ 1884 թ.-ին, չորրորդը՝ 1885 թ.-ին, իբրև մասնավոր հրատարակություն։ 1886 թ.-ին Նիցշեն գիրքը հրատարակել է երեք մասերով։ Այս հիմն-արձակ գործը արտաբերվում է երևակայական մի հերոսի բերանով, որը պարսիկ մարգարե Զրադաշտի անունն է կրում։

Նիցշեն ինքը իր ինքնակենսագրական «Ecce homo» երկում առանձնահատուկ նշանակություն է տալիս իր այս ստեղծագործությանը։ Նա գրքի ոճը համարում է «հալկիոնական» և նրա ընթեցողին պատկերացնում է իբրև նա, ով նման ոճին ընդունակ և արժանի է։ Պետք է նախ և առաջ տոնը, որը ելնում է այդ բերանից, այդ հալկիոնական տոնը լսվի:

Ներածություն[խմբագրել]

Տասը տարի լեռներում իբրև մենակյաց ապրելուց հետո Զրադաշտը որոշում է իր իմաստնությունը կիսել մարդկանց հետ։ Նա Չալպուտուր կով կոչվող ինչ-որ քաղաքի շուկայի հրապարակում քարոզում է գերմարդուն, սակայն իր ունկնդիրների կողմից արժանանում է ծաղրուծանակի։ Նա թողնում է ամեն ինչ և սկսում որոնել իր համախոհներին։

Առաջին մասը Զրադաշտի հռչակավոր ճառերն են, որոնցում սկզբունքային Վասն երեք կերպարանափոխությունների գլխում Նիցշեն այլաբանորեն նկարագրում է գիտակցության երեք փուլերը։ Ըստ այդմ ընթերցողին մեկնաբանելու են առաջարկվում երեք պատկեր-փոխաբերություններ. առաջինը ուղտի պատկերն է, որը խորհրդանշում է գիտակցության ընդունող-հնազանդ վիճակը, որում այն զուրկ է ինքնուրույնությունից։ Այնուհետև գալիս է առյուծի պատկերը, որի կերպն ընդունած գիտակցությունը հոշոտում է ամեն ճշմարտություն, վազ է տալիս ազատության մեջ, սակայն նորերը ստեղծել դեռ չի կարող։ Դրա համար էլ գիտակցության երրորդ՝ գերագույն վիճակը Նիցշեն համարում է մանկանը, որին էլ հատուկ է այն նախասկզբնական անմեղությունը, ինչը նոր արժեքների արարման նախապայմանն է։

«Անմեղություն է մանուկը և մոռացում, նոր սկիզբ, խաղ, ինքնագլոր անիվ, մի առաջին շարժում, մի սրբազան Այո-ասել: Այո~, արարումի խաղի համար, իմ եղբայրներ, հարկավոր է մի սրբազան Այո-ասել,- իր կամքն է կամենում այժմ ոգին, իր աշխարհն է շահում աշխարհակորույսը այդ (թարգ. Հակոբ Մովսեսի):

Գրքի հիմնական ելակետը ոչինչ այնքան լավ չի կարող բացատրել, որքան երրորդ մասի «Վասն շրջանցումի» գլխի հայտնի արտահայտությունները, որոնք այսօր էլ դեռ ասես թե պատասխան են բոլոր այն «նիցշեապաշտներին» («Զրադաշտի կապիկներին»), ովքեր յուրացնում են գրքի պաթոսն ու ոճը, բայց ոչ այնտեղ դրված խորունկ ողբերգությունը; «Հենց քո երակներում այժմ չի՞ հոսում հեղգ ու մեղկ արյունը ճահճային, որ դու այդպես կռկռալ ու լուտանքներ թափել ես սովորել: ... Ես արհամարհում քո արհամարհանքը... Իմ արհամարհանքը և իմ նախազգուշացման թռչունը պետք է միմիայն սիրուց թևին տալով ճախրեն,- սակայն ոչ ճահճից» (թարգմ.Հակոբ Մովսեսի)։ Գրքի առաջին իսկ մասից երևան եկող հանրահռչակ «Աստված մեռած է» - «Gott ist tod» արտահայտությունը ոչ թե ժամանակակից աշխարհի աթեիզմի դրսևորում է, այլ համամոլորակային ճգնաժամի և ոչնչապաշտության այն փուլը, որը բնորոշվում է հետմահու ժառանգության խոսուն մի ասույթով. «Գերագույն արժեքները արժեզրկվում են: Նպատակները բացակայում են, և «ինչո՞ւ ենք ապրում» հարցը պատասխան չունի»։ Չորրորդ մասի «Ամենաայլանդակ մարդը» գլուխը մեջտեղ է հանում «Աստծո սպանության» դրդապատճառը, ինչին առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձվի. «Բայց նա - պետք է մեռներ. նա տեսավ իր աչքերով, որոնք ամեն ինչ են տեսնում,- նա տեսավ մարդու խորքն ու հատակը, նրա ողջ թաքնված անարգանքը և այլանդակությունը: ... Աստված, որ ամեն ինչ տեսնում էր, նաև մարդուն,- այդ աստվածը պե՛տք է մեռներ: Մարդը չի հանդուրժում, որ նման մի վկա ապրի» (թարգմ. Հակոբ Մովսեսի)։ Իսկ առաջին մասին «Վասն արարողի ուղու» գլխի հռչակավոր ձևակերպմամբ տրված է ազատության նիցշեական ընկալումը. «Ազատ ինչի՞ց: Զրադաշտի ի՛նչ գործն է այդ: Բայց աչքդ ինձ պարզ պիտի հայտնի` ազատ ինչի՞ համար» (թարգմ. Հակոբ Մովսեսի):

Հայերեն թարգմանություններ[խմբագրել]

Հ. Մովսեսի թարգմանությամբ երկի երկրորդ հրատարակության շապիկը
Վ. Խորենու թարգմանությամբ երկի հրատարակության շապիկը

«Այսպես խոսեց Զրադաշտը» երկն ամբողջությամբ թարգմանվել է հայերեն Հակոբ Մովսեսի կողմից՝ դիմանալով երեք հրատարակության (երկրորդ, վերամշակված հրատարակությունը՝ 2008 թ., վերատպվել է 2011 թ.)։ 1914 թ. Բաքվում լույս է տեսել երկի առաջին մասը Վահան Խորենու թարգմանությամբ,։[2]։

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. ընդունված է գրքի ենթավերնագրի թարգմանության մեկ այլ տարբերակ ևս` «Մի գիրք բոլորի և ոչ ոքի համար» (Հ. Խորենու թարգմանությամբ)
  2. Ֆրիդրիխ Նիցշե, Այսպես խոսեց Զրադաշտը, Առաջին մաս, Բաքու 1914 թ., Երևան, 1990։