Այբուբեն

Այբուբեն, յուրաքանչյուր լեզվի համար գործածվող տառերի ամբողջությունը՝ ավանդաբար պահպանվող որոշակի դասավորությամբ: Այս հասկացության համար շատ ժողովուրդներ գործածում են alphabet (հուն. αλφάβητος) անվանումը, որը կապված է հին հունական այբուբենի առաջին տառերի՝ α- ի αλφα (ալֆա) և β- ի Βήτα (բետա) անվանումներից: Հիշյալ սկզբունքով, այսինքն՝ տառերի ընդունված համակարգի առաջին երկու քրերի անուններով ժամանակի ընթացքում տարբեր ժողովուրդներ կազմել են սեփական անվանումները: Հայերենի այբուբենի անվանումը կազմված է մեր լեզվի ա- ի (այբ) և բ- ի (բեն) անուններից, սլավոններինը համապատասխանաբար аз և буки անուններից ստեղծվել է азбука:

Պատմությունը

Ընդհանրապես գրի (գրության) գաղափարը ավելի հին է, քան այբուբենինը: Այբուբենի գաղափարը կապվում է գրության զարգացման այն շրջանին, երբ ստեծվել է տառ հնչյունային գիրը: Այբուբենի մեջ մտնող ամեն մի տառ սովորաբար մեկ հնչյունի նշան է, թեև այդ հնչյունը նշվում է մեկից ավելի տառերով, կամ հակառակը՝ մեկ տառը մեկից ավելի հնչյունների նշան է լինում: Փյունիկյան գրերի համակարգը, որ ուներ 22 տառ և զուրկ էր ձայնավորներից, հիմք հանդիսացավ մի շարք լեզուների, այդ թվում նաև հունական գրությանը: Հունարենը ուներ 24, լատիներենը սկզբում 23 (իսկ միջին դարերից 24), Մեսրոպյանը 36 ( հետագայում ավելացան ևս 3 տառ, արևելահայերենը ւ- ը որպես առանձին տառ չի օգտագործում), ռուսերենը 32, իսկ գերմաներենը 26 տառ: Հնում այբուբենի տառերը օգտագործվել են թվեր արտահայտելու համար:

Այբուբեն ստեղծողներն ու ժամանակը

• Հայկական այբուբեն — Մեսրոպ Մաշտոց, 405 թ.
• Ռուսական այբուբեն (Կիրիլիցա) — Կիրիլ և Մեֆոդի, 863 թ.
• Հին Պերմյան այբուբեն (Աբուր) — Ստեֆան Պերմացի, 1372 թ.
• Կորեական այբուբեն (Հանգիլ) — Չոսոն հարստություն, թագավոր Սեջոն, 1444 թ.
• Վիետնամական այբուբեն — Ալեքսանդր դե Րոդ (ֆրանսերեն՝ Alexandre de Rhodes), մոտավոր. 1624 թ.
• [Վրացական Այբուբեն]- Մեսրոպ Մաշտոց 406 թվականից հետո:

Այցելեք նաև

• Հայկական այբուբեն

Գրականություն

• Հ. Աճայան, Հայոց գրերը Երևան, 1968
• Զ. Լոուկոկա, Գրի զարգացումը, Երևան, 1955

Արտաքին հղումներ

• Տարբեր այբուբենների ցուցակ (անգլ.)
• Աշխարհի այբուբենները (ռուս.)