Ամիլոիդոզ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Ամիլոիդոզը կամ ամիլոիդային ապասնուցումը տարբեր, հաճախ անհայտ պատճառներից առաջացած հիվանդությունների խմբային հասկացողություն է, որոնց ընդանուր ախտածագումային երևույթը օրգանիզմի տարբեր հյուսվածքներում բարդ գլիկոպրոտեինային նյութի՝ ամիլոիդի կուտակումն է։

Պատմական տեղեկություններ[խմբագրել]

Ամիլոիդ անվանումը տվել է Ռ. Վիրխովը, որը նշել է, որ յոդը ներկում է այն նարնջադարչնագույն, իսկ ծծմբական թթվով հաջորդող մշակումը դարձնում է ամիլոիդը երկնագույնից մինչև մանուշակագույն։ Քանի որ օսլան (լատ.` amylum) նույնպես ներկվում է նման ձևով, այդ նյութն անվանվեց ամիլոիդ, ինչը նշանակում է «օսլայի նման»։ Ամիլոիդոզը որպես հիվանդություն առաջին անգամ նկարագրվել է Կ. Ռոկիտանսկու կողմից 1844 թ.-ին, որն անվանեց այդ ախտընթացը «ճարպաձև փոփոխում» (անգլ.` lardaceous change): «Ամիլոիդոզ» անվանումն այսօր արդեն համապատասխան չէ հիվանդության էությանը, քանի որ ամիլոիդը և օսլան քիմիապես խիստ տարբեր են։ Սակայն ոչ մեկի դուրը չի գալիս «β-ֆիբրիլյոզ» (անգլ.` beta-fibrillosis) անվանումը: Այնպես որ հիվանդության էությունը չարտահայտող, սակայն, ավանդաբար ընդունված «ամիլոիդոզ» անվանումը, ըստ երևույթին, հավերժ գրանցում ստացավ բժշկական բառապաշարում։

Հաճախականությունը և համաճարակաբանությունը[խմբագրել]

Ամիլոիդոզի հանդիպման առավել մեծ հաճախականություն նկարագրվում է Իսպանիայում և Պորտուգալիայում, կազմելով հերձման դեպքերի մոտ 1.5 %-ը, իսկ ամիլոիդոզի առավել ցածր հաճախականություն նկարագրվում է Ճապոնիայում՝ 0.1 %։ Բնակչության կյանքի տևողության երկարացումը հանգեցնում է ամիլոիդոզի հաճախականության հարաճող բարձրացմանը։ Նույնիսկ այսպիսի արտահայտություն կա, որ յուրաքանչյուր մարդ կհասնի իր ամիլոիդոզին, եթե բավականին երկար ապրի։
Ամիլոիդոզը հաճախ ընթանում է չախտորոշված։ Ամիլոիդոզի դասական ձևերով տառապող հիվանդներն, որպես օրենք, ճիշտ ախտորոշվում են մոտ մեկ տարվա ընթացքում։ Մեկուսացած սրտային ամիլոիդոզն անհայտ թվով սրտի հիվանդությունների հիմքն է հանդիսանում։ Սովորաբար, կենսազննումը նրանց մոտ չի կատարվում։ Ալցհեյմերի հիվանդությունը հիմնականում հերձման ախտորոշում է, և ամիլոիդը կանոնավոր հայտնաբերվում է այդ հիվանդների գլխուղեղի անոթներում։
Մասնագետները գտնում են, որ սիրտ-անոթային և ուռուցքային հիմնահարցերի լուծումից հետո մարդկության առջև հաջորդը կհայտնվի ամիլոիդոզի հիմնահարցը։

Ախտածագումը և դասակարգումը[խմբագրել]

Ամիլոիդը չլուծվող, միասեռ, հիալինային նյութերի մի խումբ է, β-պարուրաձև կառուցվածքով։ Ամիլոիդային հիվանդությունները բավականին տարբեր են իրենց կլինիկական արտահայտություններով։ Ամիլոիդների մեծամասնությունն առողջ օրգանիզմում գոյություն ունեցեցող տարբեր բնականոն սպիտակուցների փոփոխված ձևերն են։ Պատճառները և ախտածագումային մեխանիզմների մեծամասնությունն անհայտ են։ Քննարկվում են ախտածագման բազմաթիվ տեսություններ։

Ամիլոիդոզները դասակարգում են ըստ սպիտակուցների, որոնցից ածանցվում են ամիլոիդները։

  • AL-ամիլոիդոզ - Իմունոգլոբուլինների թեթև շղթաներից առաջացող ամիլոիդ («B ամիլոիդ», «իմունոցիտներից առաջացած ամիլոիդոզ», «B-բջջային դիսկրազիա ամիլոիդոզով», հին անվանումը «առաջնային ամիլոիդոզ»)։ Այն սովորաբար ներգրավում է տարբեր օրգաններ։
  • AA-ամիլոիդոզ - AAP-սպիտակուցից ածանցված ամիլոիդոզ («A ամիլոիդ», «հակազդային համակարգային ամիլոիդոզ», հին անվանումը «երկրորդային ամիլոիդոզ», «պերմանգանատազգայուն ամիլոիդոզ»)։ Այդ ամիլոիդի բաղադրամասերից հիմնականն ածանցվում է այլ լուծվող սպիտակուցից՝ շիճուկային ամիլոիդոզի հետ կապված սպիտակուցից (անգլ.` serum amyloid associated protein; SAA ; AAP; serpin): Այդ մեծ շիճուկային սպիտակուցը սովորաբար առկա է շատ ցածր քանակությամբ: Լյարդն ուժեղացնում է AAP-ի արտադրությունն ի պատասխան մակրոֆագերից ԻԼ-1- ի արտադրությանը սուր փուլի հակազդման ժամանակ: AAP-ի արտադրությունը նույնպես զգալիորեն ուժեղանում է B-բջջային պակասուրդային վիճակների ժամանակ, քանի որ ռետիկուլո-էնդոթելիալ համակարգը մշտապես է աշխատում: Երեք հիմնական ամիլոիդներից սա միակն է, որ կորցնում է կոնգո-կարմիր երանգը, երբ մշակվում է պերմանգանատով[1]: Դասական «երկրորդային ամիլոիդոզով» տառապող հիվանդների մեծամասնության մոտ հանդիպում է AA տիպի ամիլոիդ։ Այդ հիվանդներն ունեն որոշ հիվանդություններ, որոնք ուղեկցվում են բջիջների քայքայմամբ, և դրան ի պատասխան՝ սուր փուլի սպիտակուցների, ներառյալ AAP-ի երկարատև խթանումով։ Հայաստանի դեպքում AA-ամիլոիդոզի հիմնական պատճառը պարբերական հիվանդությունն է։ Ժառանգական պատճառ ունեցող AA-ամիլոիդոզներից են նաև Մակլ-Ուելսի համախտանիշը և հնդկական աուտոսոմ դոմինանտ AA-ամիլոիդոզը։ AA-ամիլոիդոզի այլ կարևոր պատճառը ռևմաթոիդ արթրիտն է, երբ ամիլոիդոզով բարդանում է իսկապես ծանր դեպքերի մոտ մեկ երրորդը։ Չնայած հիվանդությունը մոդուլյացնող հակառևմատիկ ժամանակակից պրեպարատների վաղ և կանոնավոր կիրառումը նվազագույնի է հասցրել ամիլոիդոզի վտանգը ռևմաթոիդ արթրիտի ժամանակ։ AA-ամիլոիդոզի այլ պատճառներն են երկարատև պալարախտը, բորը, սիֆիլիսը, օսթեոմիելիտը, բրոնխաէկտազային հիվանդությունը, երկարատև բշտային ֆիբրոզը, պարապլեգիան (պարկելախոցերի և միզապարկի վարակների պատճառով), Բեխտերևի հիվանդությունը, աղիների բորբոքային հիվանդությունները (Կրոնի հիվանդությունը, խոցային կոլիտը), մաշկի հերոինային ախտահարումը, պոլիմիոզիտը, երիկամա-բջջային քաղցկեղը, Հոջկինի հիվանդությունը, Բեխչետի հիվանդությունը, Ռեյտերի համախտանիշը և այլն։
  • AF-ամիլոիդոզ - Տրանսթիրետինից ածանցված ամիլոիդ («C ամիլոիդ», «ATTR ամիլոիդ», «ընտանեկան ամիլոիդ», «մեծահասակների ամիլոիդ», «ծերունական ամիլոիդ», «Sc1 ամիլոիդ») համապատասխանում է ծերունական սրտային և առաջնային ձևին։
  • AH-ամիլոիդոզ - β2-միկրոգլոբուլինից ածանցված ամիլոիդոզ, հանդիպում է բացառապես հեմոդիալիզ ստացող անձանց մոտ։

Գոյություն ունեն նաև ներզատային պոլիպեպտիդներից, վարակային պրիոններից (APrP, Կրոիցֆելդ-Հակոբի հիվանդության), նատրիումամուղ պեպտիդից (AANF) ածանցված, ինչպես նաև անհայտ կազմությամբ ամիլոիդներ:

Բուժումը[խմբագրել]

AA-ամիլոիդոզ բուժումը՝ նրա պատճառ հանդիսացող հիվանդության բուժումն է: Երբեմն ամիլոիդոզը նույնիսկ հետ է զարգանում, երբ արդյունավետորեն բուժվում է հիմնական հիվանդությունը: Առավել լավ օգնում են հակա-ԻԼ-6 հակամարմինները (օր.` Տոցիլիզումաբ)։ Կոլխիցինը պարբերական հիվանդության սպեցիֆիկ բուժում է, և այլ ծագման ամիլոիդոզների ժամանակ նրա արդյունավետությունը խիստ կասկածելի է։
AL-ամիլոիդոզի ժամանակ ստացված են նախնական բավականին խոստումնալից տվյալներ սեփական ցողունային բջիջների փոխպատվաստումից[2]։ Դարչնագույն ծլած բրինձը կարող է որոշ չափով դանդաղեցնել Ալցհեյմերի հիվանդության հարաճումը։ Մեծ հույսեր էին փայփայում անտրացիկլինների հետ, որոնք կապվում են β-պարուրաձև սպիտակուցների հետ, դարձնելով նրանց ավելի լուծելի և կանխելով նրանցից կազմվող ամիլոիդի գոյացումը։ Ցավոք սրտի ներկայումս եղած անտրացիկլինները դեռ մահացու թույներ են և այդ ուղղությամբ վերջին տարիներին նույնիսկ աշխատանքներ էլ չեն տպագրվում։ Փոխարենը վերջին տարիներին մեծ հույսեր են կապում «Էպրոդիսատ»[3] դեղամիջոցի հետ, որի ազդեցության մեխանիզմը ամիլոիդային թելիկների հետ կապվելն է։ Սակայն, մինչև այս միջոցի կլինիկական կիրառմանը բազմաթիվ հետազոտություններ են անհրաժեշտ։ Հետազոտություններ են կատարվում նաև «Ֆիբրիլեքս»[4] պատրաստուկի հետ։ Վերջին երկու պատրաստուկների առանձնահատկությունն այն է, որ նրանք համընդհանուր են բոլոր ամիլոիդոզների համար` անկախ ծագումից։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

Հղումներ[խմբագրել]