Ալեքսանդրիայի գրադարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալեքսանդրիայի գրադարան

Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս
Հիմնադրված է մ.թ.ա 3-րդ դար

Ալեքսանդրիայի գրադարան, անտիկ ժամանակաշրջանի մեծագույն գրադարաններից մեկը, գործել է Ալեքսանդրիայի մուսեյոնին՝ հելլենիստական գիտության կենտրոնին կից։ Հիմնադրվել է մ.թ.ա 3-րդ դարում Պտղոմեոսի իշխանության տարիներին։ Գրադարանի առաջին պահապանը եղել է Զենոդոտոս Եփեսացին (մինչև մ.թ.ա. 234), նրանից հետո՝ Էրատոսթենես Կիրենացին (մ.թ.ա. 236-195), Արիստոփանես Բյուզանդացին (մ.թ.ա. 185-180) և Արիստարքոս Սամոփրակիացին (մինչև մ.թ.ա. 146)։ Գրադարանում աշխատել են հելլենիստական դարաշրջանի այլ նշանավոր գիտնականներ, այդ թվում՝ Եվկլիդեսը։

Պատմություն[խմբագրել]

Ալեքսանդրիա քաղաքը կառուցելուց հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին նրա կառավարումը հանձնեց Պտղեմեոսին` ով հիմնադրեց Ալեքսանդրիայի գրադարանը: Նա հիմնադրեց գրադարանը` դարձնելով այն նաև հնագիտական հարստության և ակադեմիայի պես մի բան: Նա Հունաստանից այստեղ հրավիրեց նշանավոր գիտնականների, փիլիսոփանների, մաթեմատիկոսների, աստղագետների, բնագետների և ստեղծեց բոլոր պայմանները, որպեսզի նրանք կարողանան զբաղվել գիտությամբ: Պտղոմեոսը իր վրա վերցրեց մի պարտականություն, որով նա պետք է կառուցեր գրադարան` բառի բուն իմաստով: Նա հավաքեց և ձեռք բերեց ձեռագրեր, պապիրուսներ, փորագրություններից հանված պատճեններ , և այն ամենը, ինչը կարող էր գիտական արժեք ներկայացնել: Շատ քիչ ժամանակ անց գրադարանը լցվեց տեսակ-տեսակ ձեռագրերով, մագաղաթներով, պապիրուսներով... Գրանդարանը ավելի հարստացնելու համար Պտղոմեոսը հազարավոր պաիրուսներ ձեռք բերեց Հնդկաստանից, Եվրոպայից և աֆրիկյան շատ երկրներից: Ի վերջո նա սահմանում է մի կարգ, ըստ որի Ալեքսանդրիայի նավամատույցին մոտեցող ամեն մի նավ պարտավոր է մատուցել մի արժեքավոր գիրք՝ որպես հարկ: Եվ ոչ մի միջակ գործ չէր ընդունվում: Երեք հայրուր տարի անց գրադարանը շատ արագ հարստացել էր, նրա համաբավը տարածվել աշխարհով մեկ: Եվրոպայի և Ասիայի հեռավոր ծայրերում անգամ գիտեին Ալեքսանդրիայի գրադարանի մասին: Գրադարանն այնքան էր հարստացել որ նրա պարունակությունը հաշվելն անհնար էր դառում: Մ.թ.ա 50-40-ական թվականներին Ալեքսանդրիայի գրադարանն ունեցել է շուրջ 800 000 անուն գիրք, մագաղաթ, պապիրուս, ձեռագիր...

Սակայն գրադարանին վիճակված չէր երկար գոյատևել: Հուլիոս Կեսարի կողմից շրջափակվում է Ալեքսանդրիա քաղաքը, Անտոնիոս-Կլեոպատրա զույգը դիմադրում էր և փորձում զավթել Կեսարի նավերը ու այդ կերպ զրկել նրան ծովի հետ ունեցող կապից: Այս հասկանալով՝ հենց իր` Կեսարի հրամանով հրկիզվում են նավերը: Բայց ով կարող էր կանխատեսել, որ այդ պահին ուժեղ քամի կբարձրանար, և նավերի հրդեհը, անցնելով ցամաք, կհասնի բուն քաղաքին, և մի ակնթարթում գրադարանը կհայտնվի բոցերի մեջ. գրադարանը այրվում է միչև վերջին մագաղաթը... դա հենց մ.թ.ա 48 թվականն էր:

Սակայն ըստ Պլուտարքոսի՝ հենց ինքը` Կեսարն է հրկիզել գրադարանը: Գիտական աշխարհը որոշ չափով կարող էր հանդուրժել Կլեոպատրայի նկատմամբ Պլուտարքոսի վատ տրամադրվածությունը, սակայն ոչ մի կերպ չէր կարող ներել նրան այն բանի համար, որ նա Հուլիոս Կեսարին է մեղադրում Ալեքսանդրիայի գրադարանի հրկիզման մեջ: Կեսարը խելացի մարդ էր, արիստոկրատ ընտանքիքից, փայլուն կրթություն ստացած, իր ինտելեկտով ժամակաշրջանի բացառիկ դեմքերից մեկը. նա ոչ մի կերպ չէր կարող գնալ այդպիսի բարբարոս քայլի` հրկիզել գրադարանը, այն էլ այդպիսի գրադարան: Բայց այստեղ հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ էր Կեսարը շրջափակել քաղաքը: Շատերը կմտածեն, որ դա պետական անհրաժեշտությունն էր: Բնա՛վ... Իրականում Կլեոպատրան էր ձգել, բերել հեռավոր Հռոմից մինչև այս ծովախորշը: Իզուր չեն ասել` «ամեն մի մութ գործում կի՛ն փնտրիր...»

Հիմա Ալեքսանդրիայի գրադարանի տեղն անգամ չգիտեն: Ենթադրվում է, որ այն այնքան էլ հեռու չի եղել նավահանգստից:

Անտիկ աղբյուրներ․ Տերմինաբանություն[խմբագրել]

Ալեքսանդրիայի գրադարանն աղբյուրներում շատ աղոտ է ներկայացված, որոնք մեծամասամբ առնչվում են հռոմեական դարաշրջանին, երբ փոխվեցին գրադարանի հավաքագրման և գործունեության սկզբունքները։[1][2] Հնագույն աղբյուրը, որը տեղեկություններ ունի գրադարանի մասին, համարվում է Արիստեի նամակը՝ թվագրված մ.թ.ա. 2-րդ դարին կամ մ․թ․ա․ 1-ին դարին։ Որոշ տեղեկություններ պարունում են նաև Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատությունը, Սենեկայի գործերը, ինչպես նաև Պլուտարքոսի և Սվետոնիուսի աշխատությունները։ Երգիծական ժանրի որոշ տեղեկություններ ներկայացված են 2-րդ դարի բժիշկ Գալենի, ինչպես նաև Աֆինեի և այլ հեղինակների մոտ։ Մի շարք կարևոր տեղեկություններ ներկայացված են 12-րդ դարի բյուզանդացի գիտնական Հովհան Ցեցեսի աշխատություններում, սակայն այդ տվյալների աղբյուրները հայտնի չեն։[3]

Անտիկ ժամանակաշրջանի աղբյուրներում Ալեքսանդրիայի գրադարանն այլ կերպ էին անվանում։ Հաճախ այն պարզապես անվանվում էր՝ «Մեծ գրադարան» (իսպ.՝ ἡ μεγάλη βιβλιοθήκη), «արքայական գրադարան», «Մուսեյոնի գրադարան» և այլն։[4]

Հիմնում[խմբագրել]

Ալեքսանդրիայի գրադարանը ըստ երևույթին հիմնադրվել է Պտղոմեոս I Փրկիչ կայսեր նախաձեռնությամբ[5], որի մասին իմանում ենք Պլուտարքոսի «Բարոյախոսություններ» աշխատությունից (Non posse suaviter vivi, 13, 3): Ալեքսանդրիայի գրադարանի՝ որպես պետական գիտական և կրթական հաստատության ստեղծման համար ըստ էության օրինակ են ծառայել Պլատոնի և Արիստոտելի դպրոցներին կից հավաքածուները: Երբ Պլատոնը Ակադեմոսի հովտից դպրոցը տեղափոխեց իր տուն, կից ստեղծեց Մուսեյոնը՝ մուսաների տաճարը. Թեոֆրաստուսը պերիպատետիկյան դպրոցների համար հատուկ լսարաններ ու գրադարանի շենք կառուցեց[6]:

Ալեքսանդրայի գրադարանի հիմնադրման գործում մասնակցություն ունեցան Դեմետրիոս Ֆալերացին և հնարավոր է Ստրատոնը Լամփսակայից, բայց Դեմետրիոս մ.թ.ա 297 թվականից շուտ Ալեքսանդրիայում հայտնվել չէր կարող: Նրա հայտնվելու ժամանակ գրադարանի հիմքերն ադեն գցված էին, համենայն դեպս, Եպիֆանիոս Կիպրոսացին հայտնում է, որ մի անգամ Պտղոմեոս Ֆիլադելֆոսը հարցրեց Դեմետրիոսին՝ քանի՞ գիրք են հավաքել գրադարանում: Նա պատասխանեց, որ հավաքված է 54 800 գիրք, բայց շատերը դեռ պետք է գտնվեն և պատճենվեն[7]:

Ալեքսանդրայի գրադարանն իրենից ներկայացնում էր ավելի քան ակադեմիա, քան սովորական գրքերի հավաքատեղի. այստեղ ապրում և աշխատում էին գիտնականներ, որոնք զբաղվում էին ոչ միայն հետազոտություններով, այլև դասավանդում էին: Գրադարանին կից կար գրքերն կրկնօրինակող գրիչների հաստիք, կազմվել է գրքերի ամբողջական ցանկ: Ալեքսանդրիայի գրադարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն էր, որ նրա ֆոնդերը հիմնականում համալրվում էին տեղում. անտիկ շրջանում Ալեքսանդրիան պապիրուսի արտադրության կենտրոնն էր, իսկ Պտղոմեոսների քաղաքականությունն ուղղված էր պատրաստված մասնագետ կադրերի՝ գրագիրների և քերական-տեքսաբանների ստեղծմանը: Առաջին անգամ այդ մասին գրել է Ավլիոս Հելիոսը, որը նաև ներկայացրեց գրադարանային ֆոնդի առավելագույն գնահատականը՝ 700 000 գիրք («Աթթիկական գիշերներ», VII, 17, 1-3)[8]:

Գրադարանն ու Մուսեումը ստեղծվեցին միաժամանակ և պետք է լրացնեին մեկմեկու: Մուսեումը պաշտամունքային հաստատություն էր, բայց Մուսաների երկրպագումը պրակտիկ բնույթ ուներ՝ հաստիքային գիտնականների և գրականագետների կողմից անցկացվող տարբեր գիտական և գրականագիտական պարապմունքների տեսքով: Նման գործունեության ամենամոտ նմանատիպը Աթենքում բերմադրված դասական ժամանակաշրջանի ողբերգությունն էր՝ որպես Դիոնիսոս աստծո պաշտամունքի ծիսակարգ[9]: Աթենոսի հավաստմամբ՝ գրադարանային ֆոնդի սկզբնական հիմքը կազմում էր Պտղոմեոսի գնած Արիստոտելի գրադարանը (I, 3 b), բայց այս փաստը կարելի է մեկնաբանել նաև այնպես, որ ֆոնդի հիմքը կազմում էին հենց Արիստոտելի աշխատությունները: Գալենիոսը հայտնում է բնութագրիչ անեկդոտ, ըստ որի՝ Ալեքսանդրիայի նավահանգիստ այցելած բոլոր նավերը պետք է տային իրենց գրքերը և ստանային պատճենները: Պտղոմեոս III Բարերարը Աթենքից փոխարինաբար վերցրեց աթենացի ողբերգակների ստեղծագործությունների պետական օրինակը և վերադարձրեց միայն պատճենները՝ կորցնելով հսկա՝ 18 տաղանդ գրավը[10]:

Գրադարանի առաջին պահապանն էր Զենոդոտոս Էթենացին (մինչ մ.թ.ա 234 թվականը), որից հետո Էրատոսթենես Կիրենացին (մ.թ.ա 236 թվականից 195 թվականը), Արիստոթենես Բյուզանդացին (մ.թ.ա 185-180 թվականները), Արիսարքոս Ինքնաթրակիացին (մ.թ.ա 146 թվական): Գրադարանում աշխատում էին հելլենիստական դարաշրջանի բազմաթիվ այլ գիտնականներ, այդ թվում Էվկլիդեսը, Հերոն Ալեքսանդրիացին, Արքիմեդը: Այդ մասին տեղեկություններ են բերվում Սուդայի բյուզանդական հանրագիտարանում: 1241 Օքսիրինքուսյան պապիրուսում բերվում է ալեքսանդրյան գրադարանավարների մեկ այլ ցուցակ, բայց ըստ Վ. Բորուխովիչի խոսքերի՝ դա չի կարող հիմք հանդիսանալ գրադարանի ժառանգական կառավարման հարցի լուծման համար: Ապոլլոնիոս Հռոդոսացին այստեղ անվանվում է առաջին արքայի ուսուցիչ (երրորդի փոխարեն), իսկ Ապոլլոնիոսի հաջորդ նշվում է Էրատոսթենեսը, որին հաջորդում են Արիստոթենես Բյուզանդացին և Արիստարքոսը[11]:

Ներկա վիճակը[խմբագրել]

2002 թվականին աշխարհը մեծ իրարանցման մեջ էր, վերականգնվել է Ալեքսանդրիայի գրադարանը, ավելի ճիշտ կառուցվել, ստեղծվել է նոր ուլտրաժամանակակից գրադարան: Գրադարանի շենքը բացարձակ անկիզելի է: Այս գրադարնի ստեղծման համար ծախսվել է 300 միլիոն դոլար: Նույնքան էլ նախատեսվում է ծախսել գրականություն հավաքելու համար:

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Mostafa El-Abbadi. The life and fate of the ancient Library of Alexandria. — 1990. — P. 78.
  2. Angelika Zdiarsky. Bibliothekarische Überlegungen zur Bibliothek von Alexandria. — 2011. — S. 162, 166.
  3. Rudolf Blum. Kallimachos. The Alexandrian Library and the Origins of Bibliography. — University of Wisconsin Press, 1991. — P. 104—105.
  4. Uwe Jochum. Kleine Bibliotheksgeschichte. — 2007. — S. 34.
  5. Elgood P. G. // Les Ptolémées d’Egypte // Փ. 7. — 7. — 7 էջ.
  6. Борухович, 1976, էջեր 153—154
  7. Александрийская библиотека // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 447. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
  8. Борухович, 1976, էջեր 154
  9. Борухович, 1976, էջեր 157
  10. Борухович, 1976, էջեր 159
  11. Борухович, 1976, էջեր 161