Ալեքսանդրիայի գրադարան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ալեքսանդրիայի գրադարան

Հիմնական տեղեկություններ
Տեղագրություն Ալեքսանդրիա, Եգիպտոս
Հիմնադրված է մ.թ.ա 3-րդ դար

Ալեքսանդրիայի գրադարան, անտիկ ժամանակաշրջանի մեծագույն գրադարաններից մեկը, գործել է Ալեքսանդրիայի մուսեյոնին՝ հելլենիստական գիտության կենտրոնին կից։ Հիմնադրվել է մ.թ.ա 3-րդ դարում Պտղոմեոսի իշխանության տարիներին։ Գրադարանի առաջին պահապանը եղել է Զենոդոտոս Եփեսացին (մինչև մ.թ.ա. 234), նրանից հետո՝ Էրատոսթենես Կիրենացին (մ.թ.ա. 236-195), Արիստոփանես Բյուզանդացին (մ.թ.ա. 185-180) և Արիստարքոս Սամոփրակիացին (մինչև մ.թ.ա. 146)։ Գրադարանում աշխատել են հելլենիստական դարաշրջանի այլ նշանավոր գիտնականներ, այդ թվում՝ Եվկլիդեսը։

Պատմություն[խմբագրել]

Ալեքսանդրիա քաղաքը կառուցելուց հետո Ալեքսանդր Մակեդոնացին նրա կառավարումը հանձնեց Պտղոմեոսին, ով հիմնադրեց Ալեքսանդրիայի գրադարանը: Նա հիմնադրեց գրադարանը՝ դարձնելով այն նաև հնագիտական հարստության և ակադեմիայի պես մի բան: Նա Հունաստանից այստեղ հրավիրեց նշանավոր գիտնականների, փիլիսոփանների, մաթեմատիկոսների, աստղագետների, բնագետների և ստեղծեց բոլոր պայմանները, որպեսզի նրանք կարողանան զբաղվել գիտությամբ: Պտղոմեոսը իր վրա վերցրեց մի պարտականություն, որով նա պետք է կառուցեր գրադարան՝ բառի բուն իմաստով: Նա հավաքեց և ձեռք բերեց ձեռագրեր, պապիրուսներ, փորագրություններից հանված պատճեններ, և այն ամենը, ինչը կարող էր գիտական արժեք ներկայացնել: Շատ քիչ ժամանակ անց գրադարանը լցվեց տեսակ-տեսակ ձեռագրերով, մագաղաթներով, պապիրուսներով... Գրանդարանը ավելի հարստացնելու համար Պտղոմեոսը հազարավոր պաիրուսներ ձեռք բերեց Հնդկաստանից, Եվրոպայից և աֆրիկյան շատ երկրներից: Ի վերջո նա սահմանում է մի կարգ, ըստ որի Ալեքսանդրիայի նավամատույցին մոտեցող ամեն մի նավ պարտավոր է մատուցել մի արժեքավոր գիրք՝ որպես հարկ: Եվ ոչ մի միջակ գործ չէր ընդունվում: Երեք հայրուր տարի անց գրադարանը շատ արագ հարստացել էր, նրա համաբավը տարածվել աշխարհով մեկ: Եվրոպայի և Ասիայի հեռավոր ծայրերում անգամ գիտեին Ալեքսանդրիայի գրադարանի մասին: Գրադարանն այնքան էր հարստացել որ նրա պարունակությունը հաշվելն անհնար էր դառում: Մ.թ.ա 50-40-ական թվականներին Ալեքսանդրիայի գրադարանն ունեցել է շուրջ 800 000 անուն գիրք, մագաղաթ, պապիրուս, ձեռագիր...

Սակայն գրադարանին վիճակված չէր երկար գոյատևել: Հուլիոս Կեսարի կողմից շրջափակվում է Ալեքսանդրիա քաղաքը, Անտոնիոս-Կլեոպատրա զույգը դիմադրում էր և փորձում զավթել Կեսարի նավերը ու այդ կերպ զրկել նրան ծովի հետ ունեցող կապից: Այս հասկանալով՝ հենց իր՝ Կեսարի հրամանով հրկիզվում են նավերը: Բայց ով կարող էր կանխատեսել, որ այդ պահին ուժեղ քամի կբարձրանար, և նավերի հրդեհը, անցնելով ցամաք, կհասնի բուն քաղաքին, և մի ակնթարթում գրադարանը կհայտնվի բոցերի մեջ. գրադարանը այրվում է միչև վերջին մագաղաթը... դա հենց մ.թ.ա 48 թվականն էր:

Սակայն ըստ Պլուտարքոսի՝ հենց ինքը՝ Կեսարն է հրկիզել գրադարանը: Գիտական աշխարհը որոշ չափով կարող էր հանդուրժել Կլեոպատրայի նկատմամբ Պլուտարքոսի վատ տրամադրվածությունը, սակայն ոչ մի կերպ չէր կարող ներել նրան այն բանի համար, որ նա Հուլիոս Կեսարին է մեղադրում Ալեքսանդրիայի գրադարանի հրկիզման մեջ: Կեսարը խելացի մարդ էր, արիստոկրատ ընտանքիքից, փայլուն կրթություն ստացած, իր ինտելեկտով ժամակաշրջանի բացառիկ դեմքերից մեկը. նա ոչ մի կերպ չէր կարող գնալ այդպիսի բարբարոս քայլի՝ հրկիզել գրադարանը, այն էլ այդպիսի գրադարան: Բայց այստեղ հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ էր Կեսարը շրջափակել քաղաքը: Շատերը կմտածեն, որ դա պետական անհրաժեշտությունն էր: Բնա՛վ... Իրականում Կլեոպատրան էր ձգել, բերել հեռավոր Հռոմից մինչև այս ծովախորշը: Իզուր չեն ասել՝ «ամեն մի մութ գործում կի՛ն փնտրիր...»

Հիմա Ալեքսանդրիայի գրադարանի տեղն անգամ չգիտեն: Ենթադրվում է, որ այն այնքան էլ հեռու չի եղել նավահանգստից:

Անտիկ աղբյուրներ․ Տերմինաբանություն[խմբագրել]

Ալեքսանդրիայի գրադարանն աղբյուրներում շատ աղոտ է ներկայացված, որոնք մեծամասամբ առնչվում են հռոմեական դարաշրջանին, երբ փոխվեցին գրադարանի հավաքագրման և գործունեության սկզբունքները։[1][2] Հնագույն աղբյուրը, որը տեղեկություններ ունի գրադարանի մասին, համարվում է Արիստեի նամակը՝ թվագրված մ.թ.ա. 2-րդ դարին կամ մ․թ․ա․ 1-ին դարին։ Որոշ տեղեկություններ պարունում են նաև Ստրաբոնի «Աշխարհագրություն» աշխատությունը, Սենեկայի գործերը, ինչպես նաև Պլուտարքոսի և Սվետոնիուսի աշխատությունները։ Երգիծական ժանրի որոշ տեղեկություններ ներկայացված են 2-րդ դարի բժիշկ Գալենի, ինչպես նաև Աֆինեի և այլ հեղինակների մոտ։ Մի շարք կարևոր տեղեկություններ ներկայացված են 12-րդ դարի բյուզանդացի գիտնական Հովհան Ցեցեսի աշխատություններում, սակայն այդ տվյալների աղբյուրները հայտնի չեն։[3]

Անտիկ ժամանակաշրջանի աղբյուրներում Ալեքսանդրիայի գրադարանն այլ կերպ էին անվանում։ Հաճախ այն պարզապես անվանվում էր՝ «Մեծ գրադարան» (իսպ.՝ ἡ μεγάλη βιβλιοθήκη), «արքայական գրադարան», «Մուսեյոնի գրադարան» և այլն։[4]

Հիմնում[խմբագրել]

Անտիկ Ալեքսանդրիայի հատակագիծը Պտղոմեոսների դարաշրջանում

Ալեքսանդրիայի գրադարանը ըստ երևույթին հիմնադրվել է Պտղոմեոս I Փրկիչ կայսեր նախաձեռնությամբ[5], որի մասին իմանում ենք Պլուտարքոսի «Բարոյախոսություններ» աշխատությունից (Non posse suaviter vivi, 13, 3): Ալեքսանդրիայի գրադարանի՝ որպես պետական գիտական և կրթական հաստատության ստեղծման համար ըստ էության օրինակ են ծառայել Պլատոնի և Արիստոտելի դպրոցներին կից հավաքածուները: Երբ Պլատոնը Ակադեմոսի հովտից դպրոցը տեղափոխեց իր տուն, կից ստեղծեց Մուսեյոնը՝ մուսաների տաճարը. Թեոֆրաստուսը պերիպատետիկյան դպրոցների համար հատուկ լսարաններ ու գրադարանի շենք կառուցեց[6]:

Ալեքսանդրայի գրադարանի հիմնադրման գործում մասնակցություն ունեցան Դեմետրիոս Ֆալերացին և հնարավոր է Ստրատոնը Լամփսակայից, բայց Դեմետրիոս մ.թ.ա 297 թվականից շուտ Ալեքսանդրիայում հայտնվել չէր կարող: Նրա հայտնվելու ժամանակ գրադարանի հիմքերն ադեն գցված էին, համենայն դեպս, Եպիֆանիոս Կիպրոսացին հայտնում է, որ մի անգամ Պտղոմեոս Ֆիլադելֆոսը հարցրեց Դեմետրիոսին՝ քանի՞ գիրք են հավաքել գրադարանում: Նա պատասխանեց, որ հավաքված է 54 800 գիրք, բայց շատերը դեռ պետք է գտնվեն և պատճենվեն[7]:

Ալեքսանդրայի գրադարանն իրենից ներկայացնում էր ավելի քան ակադեմիա, քան սովորական գրքերի հավաքատեղի. այստեղ ապրում և աշխատում էին գիտնականներ, որոնք զբաղվում էին ոչ միայն հետազոտություններով, այլև դասավանդում էին: Գրադարանին կից կար գրքերն կրկնօրինակող գրիչների հաստիք, կազմվել է գրքերի ամբողջական ցանկ: Ալեքսանդրիայի գրադարանի հիմնական առանձնահատկությունն այն էր, որ նրա ֆոնդերը հիմնականում համալրվում էին տեղում. անտիկ շրջանում Ալեքսանդրիան պապիրուսի արտադրության կենտրոնն էր, իսկ Պտղոմեոսների քաղաքականությունն ուղղված էր պատրաստված մասնագետ կադրերի՝ գրագիրների և քերական-տեքսաբանների ստեղծմանը: Առաջին անգամ այդ մասին գրել է Ավլիոս Հելիոսը, որը նաև ներկայացրեց գրադարանային ֆոնդի առավելագույն գնահատականը՝ 700 000 գիրք («Աթթիկական գիշերներ», VII, 17, 1-3)[8]:

Գրադարանն ու Մուսեումը ստեղծվեցին միաժամանակ և պետք է լրացնեին մեկմեկու: Մուսեումը պաշտամունքային հաստատություն էր, բայց Մուսաների երկրպագումը պրակտիկ բնույթ ուներ՝ հաստիքային գիտնականների և գրականագետների կողմից անցկացվող տարբեր գիտական և գրականագիտական պարապմունքների տեսքով: Նման գործունեության ամենամոտ նմանատիպը Աթենքում բերմադրված դասական ժամանակաշրջանի ողբերգությունն էր՝ որպես Դիոնիսոս աստծո պաշտամունքի ծիսակարգ[9]: Աթենոսի հավաստմամբ՝ գրադարանային ֆոնդի սկզբնական հիմքը կազմում էր Պտղոմեոսի գնած Արիստոտելի գրադարանը (I, 3 b), բայց այս փաստը կարելի է մեկնաբանել նաև այնպես, որ ֆոնդի հիմքը կազմում էին հենց Արիստոտելի աշխատությունները: Գալենիոսը հայտնում է բնութագրիչ անեկդոտ, ըստ որի՝ Ալեքսանդրիայի նավահանգիստ այցելած բոլոր նավերը պետք է տային իրենց գրքերը և ստանային պատճենները: Պտղոմեոս III Բարերարը Աթենքից փոխարինաբար վերցրեց աթենացի ողբերգակների ստեղծագործությունների պետական օրինակը և վերադարձրեց միայն պատճենները՝ կորցնելով հսկա՝ 18 տաղանդ գրավը[10]:

Գրադարանի առաջին պահապանն էր Զենոդոտոս Էթենացին (մինչ մ.թ.ա 234 թվականը), որից հետո Էրատոսթենես Կիրենացին (մ.թ.ա 236 թվականից 195 թվականը), Արիստոթենես Բյուզանդացին (մ.թ.ա 185-180 թվականները), Արիսարքոս Ինքնաթրակիացին (մ.թ.ա 146 թվական): Գրադարանում աշխատում էին հելլենիստական դարաշրջանի բազմաթիվ այլ գիտնականներ, այդ թվում Էվկլիդեսը, Հերոն Ալեքսանդրիացին, Արքիմեդը: Այդ մասին տեղեկություններ են բերվում Սուդայի բյուզանդական հանրագիտարանում: 1241 Օքսիրինքուսյան պապիրուսում բերվում է ալեքսանդրյան գրադարանավարների մեկ այլ ցուցակ, բայց ըստ Վ. Բորուխովիչի խոսքերի՝ դա չի կարող հիմք հանդիսանալ գրադարանի ժառանգական կառավարման հարցի լուծման համար: Ապոլլոնիոս Հռոդոսացին այստեղ անվանվում է առաջին արքայի ուսուցիչ (երրորդի փոխարեն), իսկ Ապոլլոնիոսի հաջորդ նշվում է Էրատոսթենեսը, որին հաջորդում են Արիստոթենես Բյուզանդացին և Արիստարքոսը[11]:

Գրադարանի ֆոնդեր[խմբագրել]

Ալեքսանդրիայի գրադարանը 19-րդ դարի նկարչի պատկերացումներով

1819 թվականին Ֆ. Օսաննը, ուսումնասիրելով Պլավտոսի կատակերգության 15-րդ դարի ձեռագիրը, հայտնաբերեց Ալեքսանդրիայի գրադարանի մասին տեղեկություններ պարունակող լատինական մեկնաբանություններ, բայց դրանք հրապարակվեցին ավելի ուշ[12]: Բովանդակությունը հետևյալն է.

Aquote1.png (Արքան) հիմնեց երկու գրադարան. մեկը արքայական ապարանքի սահմաններից դուրս: Արտաքին գրադարանում հաշվվում էր 42 800 ձեռագիր, իսկ նրանում, որը գտնվում էր արքունիքում, պահվում էին 40 000 «խառը ձեռագրեր» (Voluminum commixtorum), «պարզ ու տարանջատված» (Simplicium autem et digestorum)՝ 90 000, ինչպես հայտնում է Կալիմաքոսը՝ արքունական գրադարանավարը, ով նաև յուրաքանչյուր ձեռագրի համար գրեց տիտղոսաթերթեր։[10] Aquote2.png


Մեկնաբանության անանուն հեղինակը այդուհանդերձ հղում է կատարում բյուզանդացի գիտնական Հովհան Ցեցեսուսին: Հետաքրքրական է, որ վերջինիս հունական տեքստը Ալեքսանդրիայի գրադարանի մասին մեկնաբանությունների մասունքներ են Արիստոֆանեսից և պահպանվել են Միլանի Ամբրոզիանիայի գրադարանի հավաքածուներից միայն մի ձեռագրում: Այստեղ բերված են թվերի այլ դասավորություն՝

Aquote1.png Անվանադիր արքա Պտղոմեոս Ֆիլադելֆոսը… երբ Ալեքսանդրիայում բոլոր տեղերից արքունական գանձարանի հաշվին հավաքեց գրքեր, Դեմետրոս Ֆալերացու և այլ ծերերի խորհրդով տեղ հատկացրեց երկու գրադարանում: Արտաքին գրադարանում գրքերի թիվը հասնում էր 42 800-ի: Արքունիքի ներսում տեղակայված մյուս գրադարանն ուներ 40 000 «խառը» գրքեր (հուն.՝ συμμίκτων), «պարզ» ու «չտարանջատված»՝ 90 000, ինչպես «Աղյուսակներում» ներկայացրել է Կալիմաքոսը, որը պալատական դարձավ, երբ այս ամենը կարգի բերեց[13]: Aquote2.png


Հատկանշական է, որ ժամանակակից հետազոտողները հակված են գրադարանում պահված ստեղծագործությունների թվի ստորին գնահատականներին[14]: Վեճի առարկա է նաև «պարզ», «տարանջատված», «չտարանջատված» հասկացությունները գրադարանում պահվող գրքերի վերաբերյալ: Ըստ Վ. Բորուխովիչի՝ «պարզ» գրքեր, ըստ սովորության, ալեքսանդրիացի գիտնականներն անվանում են միջին չափերի գրքերը, որոնք իրենց մեջ ներառում էին միայն մեկ ստեղծագործություն, «խառը» գրքերն իրենցից ներկայացնում էին գրքերի հավաքածուներ՝ կապված կամ հավաքված մեկ արկղում, այսպես կոչված խառնված իրար հետ այնպես, որ պահանջվում էր փնտրել նրանց մեջ հիշատակարանի անհրաժեշտ մասը [11]:

Գրադարանի պահապանների տեքստաբանական աշխատանքն անբաժան էր դրանց բովանդակության համակարգումից: Շատ գրքեր հեղինակների կողմից միտումնավոր գրվել էին այլ անձի անունից (այսպես կոչված «կեղծ բնաբաններ») կամ ընդհանրապես հեղինակ չունեին: Հաճախ հեղինակներն ունեին միևնույն անունը, իսկ ձեռագրերի արտագրման ընթացքում տեքստերը աղճատվում էին, առաջանում էին բացթողումներ ու ավելացումներ: Այդ իսկ պատճառով հավաքված գրքային ֆոնդի մշակմամբ զբաղվող ալեքսադրիացի քերականների առջև կանգնած էր լուրջ խնդիր. խմբագրվող պատճենները հնարավորինս մոտեցնել հեղինակային բնօրինակին [15]: Գրադարանավարների հետաքրքրությունները ներառում էին ոչ միայն հունական ստեղծագործությունները, այլև արևելյան: Հենց Մուսեյոնում կատարվեց Սեպտուագինտայի թարգմանությունը, իսկ եգիպտացի քուրմ Մանեթոնը հունարեն գրեց «Եգիպտոսի պատմությունը»: Ինչպես նաև, ըստ վարկածների, նա էր գրադարանի Սերապեումի մասնաճյուղի հիմնադիրը:

Կալիմաքոս Կիրենացին հանդիսանում էր գիտական մատենագրության հիմնադիրը: Սուդայի հանրագիտարանում նրան վերագրվում էր ստեղծագործությունների 800 գիրք և առաջին հերթին Ալեքսանդրիայի գրադարանի ծանոթագրությունների կատալոգը՝ «աղյուսակներ, որոնք հայտնի դարձան բոլոր գիտություններում ու արվեստներում, ինչպես նաև նրանց կողմից ստեղծված» 120 գրքերում: «Աղյուսակներում» յուրաքանչյուր գրողի անուն ուղեկցվում էր նրա համառոտ կենսագրությամբ, որում տեղեկություններ էին հայտնվում նրա ուսուցիչների և կրթության մասին: Աշխատությունը չի պահպանվել, բայց նրա մասին հիշատակումները թույլ են տալիս ենթադրել, որ կատալոգը կազմված է եղել ըստ ժանրերի, որոնց մեջ առանձնացված են եղել էպիկական բանաստեղծները, քնարերգուները, դրամատուրգները, փիլիսոփաները, պատմաբանները, հռետորները և այլք: Կարելի է ենթադրել, որ դրամատուրգիական բաժնում յուրաքանչյուր պիեսին տրված էր համար, ընդ որում նշված էին տաղաչափական տվյալներ (տողերի քանակը), ինչպես նաև բերված էր գրականագիտական կոթողի առաջին նախադասությունը, ինչը ավելի դյուրին էր դարձնում հստակ նույնականացման համար[16]: Ըստ Աթենեոսի՝ Կալիմաքոսի հետնորդը շարունակեց նրա աշխատանքը. Արիստոֆանես Բյուզանդացին գրեց «Կալիմաքոսի աղյուսակներին» երկեր, որտեղ ներառված էին Կալիմաքոսի կազմած մատենագրության վերաբերյալ բազմաթիվ լրացումներ և ուղղումներ (Athen., IX, 408):

Գրադարանի ֆոնդերի կորուստը[խմբագրել]

Պրեֆեկտ Տիբերիուս Կլավդիոս Բալբիլոսի արձանագրությունը, որտեղ 8-րդ տողում հիշատակվում է Ալեքսանդրիայի գրադարանը: Մոտ 56 թվականին

Մ.թ.ա. 48-47 թվականներին Հուլիոս Կեսարը պատերազմում էր Եգիպտոսում՝ խառնվելով Կլեոպատրայի և նրա եղբայր Պտղոմեոս XIII-ի արքայատոհմիկ կռվին: Ռազմական գործողությունների արդյունքում քաղաքում և գրադարանում սկսվեց մեծ հրդեհ, և գրքերի մի մասն այրվեց: Այս իրադարձությունը նկարագրած անտիկ հեղինակները հակասում էին միմյանց. ըստ Սենեկայի՝ (De tranquilitate 9, 5) այրվել է 40 000 գիրք այն ժամանակ, երբ Պողոս Օրոզիոսը (Oros., VI, 15, 3) բերում էր 400 000 թիվը, իսկ Դիոն Կասսիոսը (XLII, 38) պնդում էր, որ այրվել են նավաշինարանները, հացի և գրքերի պահեստները (ըստ երևույթին Հռոմ ուղարկվելիք), բայց ոչ գրադարանը: Պլուտարքոսը հայտարարում էր, որ Մարկոս Անտոնիոսը վնասված ֆոնդերը վերականգնել է հելլենական աշխարհի մեկ այլ խոշոր գրադարանի՝ Պերգամոնյանի հաշվին՝ այսպիսով ցանկանալով հաճոյանալ Կլեոպատրային[17]:

Մոտ երկու դար Ալեքսանդրիայի գրադարանը գոյություն ունեցավ համեմատաբար խաղաղ հանգամանքներում: Սվետոնիուսի Կլավդիոսի կենսագրականում (42, 2) պատառիկ կա, որում վերջինս հրամայել է Մուսեոնին կից կառուցել նոր շինություն՝ լայսեր ստեղծագործությունները հասարակայնորեն կարդալու և արտագրելու համար: Որոշ հեղինակներ սրանից եզրակացնում են, որ գրադարանի անկումն արդեն սկսվել էր[18]: Նույն տեղում Սվետոնիուսը հայտնում է, որ այն բանից հետո, երբ հռոմեական կայսերական գրադարանը վնասվեց հրդեհից, Դոմիցիանոսը մասնագետներ ուղարկեց Ալեքսանդրիա՝ պատճենելու և համեմատելու կորսված տեքստերը («Տասներկու կայսրերի կյանքը», «Դոմիցիանուս», 20): Սրանից Ռ. Բեգնալը եզրակացնում է, որ հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանում գրադարանը կորցրել էր իր կրոնական կարգավիճակը և վերաուղղորդվել էր կրթական համակարգի կարիքները հոգալու համար[19]:

2-րդ դարում Ալեքսանդրիա այցելեց Մուսեոնում մի քանի նոր անդամներ նշանակած Ադրիանոս կայսրը: Առիթ կա կարծելու, որ այս քաղաքականությունը նրան առաջարկել են նրա հետնորդները՝ Անտոնինոս Պիոսը և Մարկոս Ավրելիոսը: Բայց հռոմեական կայսրության ճգնաժամի սկզբի հետ՝ 216 թվականին, կայսր Կարակալլան Ալեքսանդրիան հանձնեց իր զինվորների թալանին, ինչը նույնպես կարող էր վնասել գրքերի ամբողջականությանը: Նրա օրոք իջեցվեց Մուսեոնի ու գրադարանի պահապանների կարգավիճակը, նրանք կորցրեցին մի շարք արտոնություններ, որոնք գալիս էին դեռ Ալեքսանդր Մակեդոնացու ժամանակներից[20]:

Գլխավոր գրադարանն ըստ էության անկում ապրեց 273 թվականին, երբ կայսր Ավրելիանոսը Ալեքսանդրիան վերցնելու ժամանակ ավիրեց և հրդեհեց Բրուհեյոնը՝ ճնշելով Զենոբիա թագուհու ապստամբությունը. Սերապիսի տաճարում պահվող գրադարանի մի մասը հավանաբար ավելի ուշ կորսվեց: Գրադարանի անկման ստույգ թվականը հայտնի չէ [7]:

Ալեքսանդրիայի գրադարանի հրկիզումը 391 թվականին: 1910 թվականի նկարազարդում

391 թվականին Ալեքսանդրիայում բախում տեղի ունեցավ քրիստոնյաների և հեթանոսների միջև: Գոյություն ունեն տարբեր տեսակետներ բախման ծագման և ընթացքի մասին: Ի վերջո, պատրիարք Թեոֆիլոս Ալեքսանդրացին Թեոդոսիոս I կայսրից թույլտվություն ստացավ ավիրելու բոլոր հեթանոսական տաճարները, ինչը հանգեցրեց Սերապեումի ավիրմանը: Եկեղեցական պատմաբան Սոկրատես Սքոլաստիկոսն այսպես է նկարագրում այդ ամենը.[21]:

Aquote1.png

Հենվելով նման իրավասությունների վրա՝ Թեոֆիլոսն օգտագործեց ամեն բան, որպեսզի անփառունակությամբ ծածկի հեթանոսական գաղտնիքները. նա պղծեց միտրական տաճարը, ավիրեց Սերապիսի տաճարը… Տեսնելով այս ամենը՝ ալեքսանդրացի հեթանոսները, հատկապես փիլիսոփա կոչվածները չհանդուրժեցին նման վիրավորանքը և իրենց նախկին արյունակցական գործերը պղծվեցին ավելի շատ, բոլոր նրանք, ըստ նախնական համաձայնության, նետվեցին դեպի քրիստոնյաները և սկսեցին ամեն տեսակ սպանությունները: Իրենց կողմից նույն կերպով էին վարձահատույց լինում քրիստոնյաները…

Aquote2.png


Հնարավոր է՝ այս իրադարձությունների ժամանակ այրվեցին տաճարում գտնվող գրքերը: [7]. Իրադարձությունների մասին գրել է նաև հեթանոս հեղինակ Եվնապիոս Սարդինացին: Երկուսն էլ՝ Սոկրատեսն ու Եվնապիոսը, հայտնում են հեթանոսական տաճարի ավիրման մասին, բայց հենց գրքերի ոչնչացման մասին հիշատակումներ չկան: Ավելին, անհայտ է՝ քանի՞ գիրք էր գտնվում այդ պահին Սերապեումում, և արդյո՞ք դրանք այնտեղ էին: Օրոզիոսը (VI, 15, 32) հայտնում է, որ գրադարակներ հնարավոր էր տեսնել Ալեքսանդրիայի բոլոր տաճարներում[22]: Հայտնի է, որ Մուսեոնը և գրադարանը գոյություն են ունեցել 391 թվականի իրադարձություններից հետո էլ, մասնավորապես, ժամանակի հայտնի ինտելեկտուալներից մեկը, ով աշխատում էր այնտեղ, մաթեմատիկոս և փիլիսոփա Թեոնիոս Ալեքսանդրացին էր, ով մահացել է մոտավորապես 405 թվականին (այս մասին վկայություններ են հայտնվում Սուդայի հանրագիտարանում)[23]:

13-րդ դարի սիրիացի եպիսկոպոս Գրիգորիոս Բար-Էբրեյի Chronicon Syriacum աշխատության մեջ հայտնում է, որ փրկված ձեռագրերը ոչնչացվել են 7-13-րդ դարերում՝ արաբ-մուսուլմանների տիրապետության ժամանակաշրջանում, բայց այս փաստը վկայող հավաստի տեղեկություններ չկան: Հանարաճանաչ է այս պատումը. 641 թվականին խալիֆ Օմար իբն Խատտաբը հրաման տվեց իր սպարապետ Ամր իբն ալ-Ասին այրել Ալեքսանդիայի գրադարանը՝ ասելով. «Եթե այդ գրքերում ասվում է այն, ինչ կա Ղուրանում, ապա դրանք անօգուտ են: Եթե այդ գրքերում ասվում է մեկ այլ բան, ապա դրանք վնասակար են: Ուստի երկու դեպքում էլ պետք է այրել դրանք[22]: Ռուս պատմաբան-արաբագետ Վ. Բոլշակովը դա մեկնաբանում է այսպես[24].

Aquote1.png Մասնագետները լավ գիտեն, որ դա ընդամենը բարեպաշտ լեգենդ է՝ Ումարին վերագրելով «բարեգործի» արարք՝ Ղուրանին հակասող գրքերի ոչնչացում, բայց հանրամատչելի գրականության մեջ այս լեգենդը մատուցվում է որպես պատմական փաստ: Բայց ո՛չ Հովհան Նիկեացին, ով շատ է հիշատակել արաբական նվաճումների շրջանում թալանի ու ավերածությունների մասին, ո՛չ մեկ այլ իսլամին թշնամի քրիստոնյա պատմագիր չի հիշատակում գրադարանի հրդեհը: Aquote2.png


Այսպիսով, դժվար է գրադարանի կորուստը վերագրել որևէ կոնկրետ իրադարձության կամ մեղադրել դրանում բացառապես հեթանոսներին, քրիստոնյաներին կամ մուսուլմաններին: Այս մասին վեճերը բազմադարյա ավանդույթ են: Մասնավորապես, Պլուտարքոսը մեղադրում էր Կեսարին, Էդուարդ Գիբոնը՝ քրիստոնյաներին, Գրիգորիոս Բար-Էբրեյը՝ մուսուլմաններին, իսկ ժամանակակից Բրիտանական հանրագիտարանի հեղինակները ամբողջ մեղքը դրեցին Ավրելիանոսի վրա[25]: Ռ. Բեգնոլի տեսանկյունից Ալեքսանդրիայի գրադարանի անկումն ու մահը երկարատև գործընթաց է, իր բնույթով՝ բնական: Դասական բանասիրության անկման հետ և իշխանությունների հետաքրքրության բացակայության հետևանքով միջոցներ չգտնվեցին քայքայված ձեռագրերը վերականգնելու համար, որոնք պահանջում էին մշտական համալրում: Անտիկ ժամանակաշրջանում 200 տարեկան ձեռագիր գրքերը համարվում էին հազվագյուտ երևույթներ[18]:

Ներկա վիճակը[խմբագրել]

2002 թվականին աշխարհը մեծ իրարանցման մեջ էր, վերականգնվել է Ալեքսանդրիայի գրադարանը, ավելի ճիշտ կառուցվել, ստեղծվել է նոր ուլտրաժամանակակից գրադարան: Գրադարանի շենքը բացարձակ անկիզելի է: Այս գրադարնի ստեղծման համար ծախսվել է 300 միլիոն դոլար: Նույնքան էլ նախատեսվում է ծախսել գրականություն հավաքելու համար:

Պատկերասրահ[խմբագրել]

Գրականություն[խմբագրել]

  • Борухович В. Г. В мире античных свитков. — Саратов: Изд-во Саратовского университета, 1976. — 224 с.
  • Браво Б., Випшицкая-Браво Е. Судьбы античной литературы // Античные писатели. Словарь. — СПб.: Лань, 1999. — С. 7—20.
  • Мецгер Б. Текстология Нового Завета: Рукописная традиция, возникновение искажений и реконструкция оригинала. — М.: Библейско-богословский ин-т св. апостола Андрея, 1996. — 334 с.
  • Поластрон Л. Книги в огне: история бесконечного уничтожения библиотек / Пер. с фр. Н. Васильковой, Е. Клоковой, Е. Мурашкинцевой, А. Пазельской. — М.: Текст, 2007. — 397 с. — ISBN 978-5-7516-0653-1

Արտաքին հղումներ[խմբագրել]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Mostafa El-Abbadi. The life and fate of the ancient Library of Alexandria. — 1990. — P. 78.
  2. Angelika Zdiarsky. Bibliothekarische Überlegungen zur Bibliothek von Alexandria. — 2011. — S. 162, 166.
  3. Rudolf Blum. Kallimachos. The Alexandrian Library and the Origins of Bibliography. — University of Wisconsin Press, 1991. — P. 104—105.
  4. Uwe Jochum. Kleine Bibliotheksgeschichte. — 2007. — S. 34.
  5. Elgood P. G. // Les Ptolémées d’Egypte // Փ. 7. — 7. — 7 էջ.
  6. Борухович, 1976, էջեր 153—154
  7. 7,0 7,1 7,2 Александрийская библиотека // Большая российская энциклопедия / С. Л. Кравец. — М: Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 1. — С. 447. — 768 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-329-X
  8. Борухович, 1976, էջեր 154
  9. Борухович, 1976, էջեր 157
  10. 10,0 10,1 Борухович, 1976, էջեր 159
  11. 11,0 11,1 Борухович, 1976, էջեր 161
  12. Ritschl F. Die alexandrinischen Bibliotheken. — Breslau, 1838. — S. 3.
  13. Ioannis Tzetzae scholiorum in Aristophanem Prolegomena // Rheinisches Museum. — № VI. — С. 108.
  14. «In Our Time: The Library at Nineveh»։ BBC iPlayer։ http://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b00b7r71/In_Our_Time_The_Library_at_Nineveh։ Վերցված է 2014-08-19։ 
  15. Борухович, 1976
  16. Борухович, 1976
  17. Борухович, 1976
  18. 18,0 18,1 Roger S. Bagnall Alexandria. Library of Dreams. — 2002. — P. 359.
  19. Roger S. Bagnall Alexandria. Library of Dreams. — 2002. — P. 357.
  20. Heinz-Günther Nesselrath Das Museion und die Große Bibliothek von Alexandria. — 2013. — S. 86—88.
  21. «Сократ Схоластик. Книга V. Глава 16»։ Библиотека Гумер։ http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/History_Church/Sholastik/12.php։ Վերցված է 2014-08-19։ 
  22. 22,0 22,1 Борухович, 1976
  23. J. J. O'Connor and E. F. Robertson։ «Theon of Alexandria»։ School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland։ http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Theon.html։ Վերցված է 2014-08-23։ 
  24. Большаков В. О. История Халифата. — М.: Вост. лит., 2000. — Т. 2. — С. 122.
  25. «Library of Alexandria»։ Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012։ Web. 04 Mar. 2012։ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/14417/Library-of-Alexandria։ Վերցված է 2014-08-19։ .«Музей и библиотека сумели уцелеть в течение многих веков, но были уничтожены в гражданской войне при римском императоре Аврелиане» («The museum and library survived for many centuries but were destroyed in the civil war that occurred under the Roman emperor Aurelian»)