Ազատ բովանդակություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից


Ազատ բովանդակությունը կամ ազատ տեղեկությունները ցանկացած այն ֆունկցիոնալ աշխատանքներն են, արվեստի ստեղծագործությունները կամ այլ տիպի ստեղծագործական բովանդակության նյութերը, որոնք չունեն էական օրինական սահմանափակումներ մարդկանց կողմից դրանց ազատ օգտագործման, վերատարածման և այդ գործերի ձևափոխված կամ դրանցից բխող տարբերակների ստեղծման համար։ Սա տարբերվում է բաց բովանդակություն կոչված երևույթից այն առումով, որ, ի տարբերություն «բաց» բովանդակության, որի դեպքում հնարավոր է չունենաք այն ձևափոխելու ազատությունը, քանի որ այն պարզապես բաց է, «ազատ» բովանդակությունը կարող եք օգտագործել ազատ կերպով։ Ազատ բովանդակությունն ընդգրկում է հանրային սեփականություն հանդիսացող, ինչպես նաև հեղինակային իրավունքով պաշտպանված այն բոլոր աշխատանքները, որոնց հավաստագրերն ընդունում են և օժանդակում են վերը նշված ազատությունները։ Քանի որ օրենքն անխոս կերպով հեղինակային իրավունք ունեցողներին մոնոպոլիստական իշխանություն է տալիս իրենց ստեղծագործությունների հանդեպ, ապա հեղինակային իրավունքով պաշտպանված բովանդակությունը պետք է հստակ կերպով ազատ հայտարարվի, ինչը սովորաբար արվում է տվյալ աշխատանքի հավաստագրի դրույթներին կոնկրետ հղումներ կատարելով կամ դրանց ընտրված հատվածների բացառմամբ։ Չնայած այն փաստին, որ հեղինակային իրավունքի ժամկետի սպառման պատճառով հանրային սեփականություն դարձած ստեղծագործությունը համարվում է ազատ, այն կարող է կրկին դառնալ ոչ ազատ՝ իրենից բխած բոլոր օրինակների հետ միասին, որոնք նույնպես կդառնան ոչ ազատ կամ օրենքից դուրս, եթե փոխվի հեղինակային իրավունքի մասին օրենքը։

Օրինականություն[խմբագրել]

Ավանդական հեղինակային իրավունք[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հեղինակային իրավունք

Ավանդաբար մեզ հայտնի է, որ հեղինակային իրավունքը օրինական հասկացություն է, որը տվյալ աշխատանքի/ստեղծագործության հեղինակին այդ աշխատանքի տարածման և ցուցադրման վերաբերյալ օրինական իրավունքներ է շնորհում։ Բազմաթիվ օրենսդրական մարմիններում սա սահմանափակվում է այն ժամանակային փուլով, որի ավարտից հետո տվյալ աշխատանքը հանրային սեփականության դաշտ է մտնում։ հեղինակային իրավունքով սահմանված ժամանակահատվածի ընթացքում տվյալ աշխատանքը կարող է տարածվել, ցուցադրվել կամ ձևափոխվել միայն վերջինիս տիրոջ համաձայնությամբ, ինչը սովորաբար արվում է հեղինակային իրավունքի հավաստագրի միջոցով։ Ազատ բովանդակության տեսանկյունից, հեղինակային իրավունքի ավանդական ձևով օգտագործումը բավականին սահմանափակող երևույթ է մի քանի առումներով։ Այն սահմանափակում է հեղինակի կողմից աշխատանքի հասցնումը բոլոր նրանց, ովքեր կարող են կամ ցանկանում են հոնորար վճարել հեղինակին՝ տվյալ աշխատանքի օգտագործման համար։ Երկրորդ՝ սա հեղինակների միջև պատնեշի զգացողություն է ստեղծում, ինչը սահմանափակում է աշխատանքի ձևափոխումը, օրինակ՝ մեշափների (տարբեր ստեղծագործությունների միախառնում) կամ այլ նմանատիպ համագործակցային ակցիաների կոնտեքստում։

Հանրության սեփականություն[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Հանրության սեփականություն

Հանրային սեփականությունը աբստրակտ նյութերի մի շարք է, որոնք ընդհանուր առմամբ համարվում են ինտելեկտուալ սեփականություն, և որոնք որևէ մեկի սեփականությունը չեն հանդիսանում կամ որևէ մեկի ենթակայության տակ չեն։ Հանրային սեփականություն հանդիսացող աշխատանքի հեղինակը կամ ինքնակամ լքել է տվյալ աշխատանքի տարածման և օգտագործման իր իրավունքները, կամ ինչ որ պատճառով այլևես իվիճակի չէ դրանցից օգտվել։ Այս դեպքում ցանկացած անձ կարող է այդ աշխատանքը մանիպուլիացիայի ենթարկել, տարածել, կամ որևէ այլ կերպ օգտագործել՝ առանց օրենքի առջև որևէ հետևանքներ կրելու։ Իր հեղինակի կողմից հանրային սեփականություն հայտարարված ցանկացած աշխատանք ազատ է օգտագործման համար և կրկնօրինակման առարկա է (copycenter)։

Քոփիլեֆթ (հեղինակային չիրավունք կամ հեղինակային իրավունքից ազատ կարգավիճակ)[խմբագրել]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Copyleft
Քոփիլեֆթի խորհրդանիշը

Քոփիլեֆթը բառախաղի արդյունքում Քոփիրայթ (copyright) բառի ձևափոխումից ստացված բառ է[1] և նկարագրում է որևէ ստեղծագործության կամ դրա ձևափոխված տարբերակների տարածման սահմանափակումների վերացման պրակտիկան՝ հեղինակային իրավունքի օգտագործմամբ։ Քոփիլեֆթի նպատակն է՝ օգտագործել օրինական շրջանակն ու միջոցները, և իրավունքներ տալ հեղինակ չհանդիսացող կողմերին՝ օգտագործելու կամ, ինչպես շատ հավատարմագրման ծառայությունների դեպքում է լինում, ի վիճակի լինելու դրա հետ որոշակի փոփոխություններ կատարել։ Քոփիլեֆթի հավաստագրերն ակնկալում են, որ ցանկացած երկրորդային աշխատություն պետք է տարածվի միևնույն նշված կանոնների հիման վրա, և որ սկզբնական հեղինակային իրավունքի կետերը պետք է պահպանվեն։ Քոփիլեֆթի հետ սովորաբար ասոցացվող խորհրդանիշը պարզապես Քոփիրայթի խորհրդանիշի հակադարձված, հակառակ կողմը նայող տարբերակն է։ Ի տարբերություն Քոփիրայթի խորհրդանիշի՝ Քոփիլեֆթինը ոչ մի հավելյալ օրինական նշում չի կրում։

Կիրառություն[խմբագրել]

Ազատ բովանդակություն տրամադրող նախագծեր կան հետաքրքրության առարկա հանդիսացող տարբեր ոլորտներում, ինչպես օրինակ՝ համակարգչային ծրագրերի, ակադեմիական գրականության, ընդհանուր գրականության, երաժշտության, պատկերների, տեսանյութերի և ճարտարագիտության։ Տեխնոլոգիան նվազեցրել է հրատարակչության գինը և, դրա հետ մեկտեղ, զգալիորեն նվազեցրել է անհատների կամ փոքր խմբերի կողմից լայն տարածման համար նախատեսված արտադրանքի նվազագույն տպաքանակի շեմը։ Ազատ գրականություն և մուլտիմեդիա/բազմամեդիա բովանդակություն տրամադրող նախագծերն անհամեմատ ավելի նկատելի են դարձել, ինչով դրանք պարտական են համակարգչային տեխնոլոգիաների զարգացման հետ կապված՝ նյութերի տարածման հեշտացմանը։ Այսպիսի տարածումը չափազանց թանկարժեք կլիներ, եթե չլինեյին այդ տեխնոլոգիական զարգացումները։

Մեդիա[խմբագրել]

Մեդիայում, որ ներառում է տեքստային, ձայնային և տեսա-բովանդակություն, ազատ արտոնագիր այնպիսի սխեմաները, ինչպիսիք են, օրինակ, Քրիեյթիվ Քոմմոնզ-ի (Creative Commons- Ստեղծագործ Ազատ Քաղաքացիներ) թողարկած որոշ սխեմաներ, թույլ տվեցին աշխատանքների իրականացումն իրականացնել օրինական թույլատվությունների հստակ ցանկի ներքո։ Քրիեյթիվ Քոմմոնզ-ի տրամադրած ոչ բոլոր հավաստագրերն են լիովին ազատ. դրանց թույլատվությունները կարող են տատանվել աշխատանքների չափազանց ազատական ընդհանուր վերատարածման ու ձևափոխման, և համեմատաբար ավելի սահմանափակող, միայն վերատարածման որոշ արտոնություններով հավաստագրերի միջև։ 2008 թվականի փետրվարից Քրիեյթիվ Քոմմոնզ-ի այն հավաստագրերը, որոնք լիովին ազատ են, սկսել են կրել «հաստատված է ազատ մշակութային աշխատանքների համար» անվանանիշը (badge - բեջ)։ Այն պահոցները (տեղեկությունների, աշխատանքների), որոնք բացառապես ազատ նյութեր են պարունակում, տրամադրում են այնպիսի բովանդակություն, ինչպիսիք են լուսանկարները, կլիպ-արտ-երը, երաժշտությունը և գրականությունը։

Ծրագրեր[խմբագրել]

Բաց ելակետային կոդով համակարգչային ծրագրերի տարածմանը նվիրված գործունեությամբ զբաղվող Օփըն Սորս Ինիշիեյթիվ կազմակերպության (Open Source Initiative) լոգոն։ Ազատ համակարգչային ծրագրերը, որ հաճախ նաև ազատ աղբյուրով համակարգչային ծրագրեր անվամբ են հայտնի, այժմ դեռևս հասունացող տեխնոլոգիա է, որով խոշոր ձեռնարկությունները փորձում են օգտագործել ազատ ծրագրերը՝ ծառայություններ ու տեխնոլոգիա տրամադրելու համար, թե վերջնա-օգտագործողներին, թե տեխնիկական սպառողներին։ Տարածման հեշտացումը թույլ է տալիս անհամեմատ ավելի լավ մոդուլայնություն ապահովել, ինչի շնորհիվ նաև համեմատաբար փոքր խմբերը հնարավորություն են ստանում նախագծերին մասնակցել ու իրենց ներդրումներն անել։ Սա նաև պարզեցնում է համագործակցությունը։ Բաց աղբյուրի զարգացման մոդելները դասակարգվել են որպես «հավասարի ճանաչման» միանման համագործակցային խթանող առավելություններ ունեցող, որոնք տիպականացված են ավելի դասական դաշտերով, ինչպիսին է՝ գիտական հետազոտությունների դաշտը, որում սոցիալական կառուցվածքները այս խթանող մոդելի շնորհիվ ստանում են արտադրանքի նվազող ինքնարժեք։ Տրված ծրագրային բաղադրիչում կամայական հետաքրքրության առարկան, «հավասարը-հավասարին» տարածման մեթոդների օգտագործման դեպքում, ծրագրերի տարածման ծախսերը կարող են նվազագույնի հասցվել՝ դրանք զարգացողների ուսերից թոթափելով ինֆրակառուցվածքների մասին հոգալու բեռը։ Քանի որ տարածման ռեսուրսները միաժամանակ տրամադրվում են նաև սպառողների կողմից, ծրագրերի տարածման այս մոդելները մասշտաբայնորեն չափելի են, այսինքն՝ նշված մեթոդը կիրառելի է, անկախ սպառողների քանակից։ Որոշ դեպքերում, ազատ ծրագրերի մատակարարները կարող են դիմել «հավասարը-հավասարին» տեխնոլոգիայի օգտագործմանը, որպես տարածման մեթոդ։

Ճարտարագիտություն և տեխնոլոգիա[խմբագրել]

Ազատ բովանդակության սկզբունքները թարգմանվել են/փոխանցվել են այնպիսի դաշտեր, ինչպիսին է ինժեներական դաշտը, որտեղ ծրագրման և նախագծման գիտելիքները հեշտությամբ կարող են համակիրառվել և կրկնօրինակվել՝ նախագծերի զարգացման հետ կապված հավելյալ ծախսերը նվազեցնելու նպատակով։ Բաց ծրագրման սկզբունքները կարող են կիրառվել նախագծման և տեխնոլոգիական նշանակություններով՝ բջջային հեռախոսների, փոքրաչափ արտադրությունների, ավտոմատական արդյունաբերության և նույնիսկ գյուղատնտեսության ոլորտներում։ Այնպիսի տեխնոլոգիաները, ինչպիսին է առաքված արտադրությունը, կարող են հնարավորություն ստեղծալ համակարգիչներով աջակցվող արտադրության և համակարգիչներով աջակցվող ծրագրման տեխնիկաների համար՝ զարգացնել նոր սարքերի ստեղծման, կամ արդեն գոյություն ունեցողների նորոգման փոքրածավալ արտադրություններ։ Արագ արտադրության տեխնոլոգիաները հիմք են ստեղծում ասպիսի զարգացումների համար, որոնք տեխնոլոգիայի վերջնա-օգտագործողներին հնարավորություն են տալիս նախապես գույություն ունեցած կոնցեպտուալ մոդելներից ստեղծել սարքեր՝ տեղեկությունները ֆիզիկական օբյեկտների փոխակերպող ծրագրեր և արտադրող սարքավորումներ օգտագործելով։

Ակադեմիական ոլորտ[խմբագրել]

Բաց հասանելիության լոգոն, որ նախապես ստեղծվել էր Գիտության հանրային Գրադարանի կողմից։ Ակադեմիական աշխատանքում ազատ աշխատանքները դեռևս փակ ֆենոմեն են, ինչով դրանք պարտական են գործակիցների ամբողջական և որակյալ քննման պրոցեսը սկսելու հետ կապված դժվարություններին։ Սակայն, ի հեճուկս վերը նշվածին, հեղինակները բաց հասանելիությամբ հրատարակչությունը տեսնում են՝ որպես իրենց լսարանը մեծացնելու մեթոդ, ինչով լսարանին հասանելի են դառնում իրենց աշխատանքները և հրատարակություններն ավելի մեծ ազդեցություն կարող են ունենալ։ Չնայած բոլոր դժվարություններին, այնպիսի խմբերը, օնչպիսին է, օրինակ, Փաբլիք Լայբրըրի Ըֆ Սայընս-ը (Public Library Of Science – Գիտության Հանրային Գրադարան), դեռ շարունակում են ազատ աշխատանքների քննման և հրատարակման համար հնարավորություններ տրամադրել, և որոշ համալսարաններ, ինչպես օրինակ Մասաչուսեթսի Տեխնոլոգիայի Ինստիտուտը (MIT -Էմ-Այ-Թի), որդեգրել են բաց հասանելիությամբ հրատարակումը որպես անխոս ռեժիմ։ Ավանդական պարբերականներում էլ երբեմն կիրառվել են այնպիսի այլընտրանքային հրատարակություններ, ինչպիսիք են ուշացած ազատ պարբերականները կամ ազատ հասանելիությամբ հրատարակվող վճարովի հետազոտական պարբերականները։ Որոշ ֆինանսավորող գործակալություններ իրենց դրամաշնորհների շրջանակներում պահանջում են, որպեսզի ակադեմիական աշխատանքը հրատարակվի որպես հանրային սեփականություն։ Բաց հասանելիությամբ հրատարակչությունն արդեն սկսել է դիտարկվել որպես հետազոտությունների ընթացքում տեղեկությունների վերադարձման հետ կապված ծախսերի նվազեցման մեթոդ, քանի որ համալսարանները, որպես կանոն, վճարում են ավանդական կերպով հրատարակված նյութերի հասանելիության համար։ Ուսուցողական նպատակներով որոշ համալսարաններ տրամադրում են ազատ հասանելի կուրսային նյութեր, ինչպես օրինակ՝ դասախոսությունների հակիրճ նշումներ, տեսանյութեր և ինքնուսույցներ։ Այս նյութերը լայն հասարակայնությանն են մատուցվում համացանցային ռեսուրսների միջոցով։ Այսօրինակ ռեսուրսների հրատարակումը կարող է լինել կամ որևէ համա-ինստիտուցիոնալ պաշտոնական ծրագրի միջոցով, կամ այլընտրանքային կերպով՝ անհատ ակադեմիկոսների կամ ակադեմիական բաժինների կողմից ոչ պաշտոնական այլընտրանքային նյութերի տրամադրման միջոցով։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել]

  1. Անգլերենում copy նշանակում է պատճեն, պատճենել,right բառը նշանակում է իրավունք և աջ, left նշանակում է ձախ և թողնել